Suy tư từ bữa cơm của người nghèo

TGPSG -- Những cơn mưa phùn chợt đến rồi chợt đi. Mưa chẳng đủ làm ướt mái nhà gỗ, nhưng đủ làm ướt lòng người. Mưa cứ thế làm nhòe đi khóe mắt nó. Tôi cảm thấy trái tim mình như đang đập chung nhịp với núi đồi của vùng đất Tây Nguyên này. Nó xuống thăm một vài gia đình dưới buôn, hỏi thăm mấy đứa nhỏ vì sao bỏ học, không chịu đến trường. Những câu trả lời của các em khiến nó không khỏi chạnh lòng:

“Con không thạo tiếng phổ thông nên không biết làm toán.”

“Con bị các bạn chọc ghẹo vì nước da đen và mái tóc xoăn.”

“Con không đọc tiếng phổ thông nhanh như các bạn nên bị các bạn cười.”

“Bố mẹ cho con nghỉ học để phụ làm rẫy.”

“Con không có tiền mua đồ đi học.”

Những lý do khiến các em bỏ học làm nó không biết phải trả lời thế nào. Bất chợt, nó cảm thấy lòng mình mặn chát. Cái nghèo về tri thức còn đáng sợ hơn cái nghèo vật chất. Cái nghèo dưới nhiều hình thức vẫn cứ quanh quẩn nơi buôn làng này. Người ta nghèo về vật chất, nghèo về tri thức; và những cơn đói về của ăn lẫn tinh thần vẫn hiện diện ngay bên cạnh nó.

Tôi đến thăm một gia đình nhỏ nơi buôn làng này. Ngôi nhà nhỏ chênh vênh bên sườn núi, lọt thỏm giữa núi rừng bao la. Nơi ấy, một gia đình vẫn âm thầm tồn tại. Dường như chẳng mấy ai biết đến gia đình này, nhưng dưới mái nhà ấy vẫn có một người cha, một người mẹ và những đứa trẻ cùng chung sống. Sự hiện diện của họ là minh chứng cho tình thương của Thiên Chúa giữa núi rừng. Sự sống vẫn tiếp tục triển nở, bởi chính Thiên Chúa luôn chăm sóc dân Người. Ngay cả chim sẻ và hoa huệ ngoài đồng, Người còn chăm sóc, huống chi con người!

Và rồi, nó có một bữa cơm cùng gia đình nhỏ giữa vùng núi xa xôi này. Bữa cơm không hẹn trước, chỉ là một cuộc gặp gỡ tình cờ. Tôi bị mắc mưa, không thể xuống núi trở về nhà nên ghé vào nhà anh chị K’Bis trú mưa. Cơn mưa quá lớn, con đường trở về lại dốc núi, nên nó đành ở lại chờ mưa tạnh. Trời cũng đã quá trưa, anh chị K’Bis giữ nó lại dùng bữa cùng gia đình.

“Mơi (Sơ) ơi, mấy bữa nay mưa nhiều quá, không đi núi lấy củi được, chỉ còn ít củi dự trữ, nên hôm nay ăn cơm ống tre nha Mơi!”

Tôi mỉm cười nhìn mâm cơm đơn sơ của gia đình anh chị K’Bis, với món cơm ống tre (cơm lam), lá khoai mì xào tỏi và cá khô giã.

Lời kinh Lạy Cha trước bữa ăn được đọc bằng tiếng bản địa. Tôi thầm đọc theo:

“Ơ Bàp bol kòn, đi ơm tam trồ, dăn sơnđăn đi geh pơniăm goh, gơ noar Đi tus, nùs kờn Đi dê gơlik-gơs dơ tiah be tam trồ. Dăn ai bol kòn in ngai do phan sap ah ngai, săng dồs bol kòn in – be bol kòn săng cau in dồs mơ bol kòn, ban tơmut bol kòn tam bơta tơlòng, mơya tơngklàs bol kòn bơh bơta jơh. Amen”.

Trong bữa cơm, tôi hỏi anh chị K’Bis về món cơm lam. Tôi thấy cơm rất ngon, mang hương vị đặc biệt của núi rừng. Tôi chợt nhớ đâu đó, món cơm này còn được bán trong các nhà hàng với giá đắt đỏ vì được xem là đặc sản Tây Nguyên. Nhưng với nó lúc này, cơm lam thật bình dị trong bữa ăn của người bản địa nơi đây.

Cơm lam ra đời từ xa xưa. Món ăn này được chế biến từ gạo nấu trong ống tre tươi, biểu trưng cho sự kết hợp hài hòa giữa thiên nhiên và con người. Tre là vật liệu tự nhiên sẵn có trong rừng, được người dân lựa chọn làm ống đựng gạo, trở thành một phần gắn bó với cuộc sống của họ.

Trong những chuyến đi rừng làm rẫy, hoặc vào mùa thu hoạch cà phê, mùa gặt lúa, người dân thường phải ở lại rẫy cả tuần, có khi cả tháng, để gặt lúa và đổi công cho nhau. Họ không thể mang theo những vật dụng nấu nướng cồng kềnh, nên thường mang trên vai một gùi gạo cùng chút muối, rồi tận dụng những ống tre có sẵn để nấu cơm trong những ngày ở rẫy. Không có xoong nồi, dọc đường lại có sẵn rừng tre, rừng nứa, họ tiện tay chặt vài ống, múc nước suối, đổ gạo vào rồi đánh đá lấy lửa để nấu cơm. Thức ăn có thể là thịt khô, thú rừng nướng trên lửa hoặc chút rau rừng ăn kèm với cơm lam. Xét cho cùng, cơm lam vốn là món cơm của người nghèo, gắn liền với những ngày tháng vất vả trên ruộng, trên rẫy, giúp họ có thêm lương thực để đủ sức lao động.

Cơm lam không chỉ là món ăn để no bụng mà còn mang ý nghĩa tượng trưng cho sự kết nối giữa con người với thiên nhiên. Món ăn này còn gắn liền với những lễ hội, nghi lễ và phong tục tập quán của người bản địa nơi đây. Trong các dịp lễ, Tết, đặc biệt là những ngày hội lớn như Tết Nguyên Đán, lễ hội cồng chiêng, cơm lam luôn có mặt trong mâm cơm gia đình. Món ăn ấy thể hiện lòng biết ơn Yàng (Thiên Chúa) đã ban nắng mưa để cây lúa, cây bắp, cây cà phê sinh hoa kết trái, cho con người được hưởng dùng; đồng thời gửi gắm ước mong về một năm mới ấm no, hạnh phúc, cùng ý thức trân trọng tài nguyên thiên nhiên và những giá trị văn hóa lâu đời.

Để có được những ống cơm lam dẻo và thơm, gạo nếp dùng để nấu phải được lựa chọn kỹ càng. Hạt gạo cần vừa phải, thuôn dài, trắng và thơm. Sau đó, gạo được ngâm trong nước lấy từ con suối đầu nguồn hoặc vách đá. Bên cạnh đó, việc chọn đúng loại ống tre, nứa cũng góp phần quyết định chất lượng của món cơm lam. Ống không được quá non cũng không quá già, đặc biệt phải là ống tươi để giữ được hương vị của tre khi cơm chín.

Khi cho gạo vào ống, không được dồn quá chặt. Sau đó, người ta dùng các loại lá rừng, chủ yếu là lá chuối, bịt kín đầu hở của ống. Tiếp đến, những ống tre được đặt trên bếp than. Người nấu phải đợi cho than thật hồng, thật đượm để cơm chín dẻo, không bị khô hay cháy. Điều đặc biệt là lớp vỏ tre bao bọc bên ngoài giúp giữ nhiệt đều, nhờ đó cơm chín vừa tới, có độ dẻo thích hợp, thơm mùi tre và rất dễ ăn.

Cơm lam là món ăn gắn liền với nét văn hóa đặc trưng của núi rừng Tây Nguyên. Không chỉ là một món ăn dân dã, cơm lam còn chứa đựng cả một câu chuyện về đời sống, con người và thiên nhiên nơi đây. Được nấu trong ống tre, cơm lam mang hương vị đặc biệt, thơm ngon và dẻo mềm, trở thành món ăn quen thuộc trong các lễ hội, những dịp sum họp gia đình hay đơn giản là trong bữa cơm đậm đà giữa núi rừng hùng vĩ.

Cảm giác khi thưởng thức cơm lam không chỉ là sự hài lòng về hương vị, mà còn là cảm giác được hòa mình vào không gian thiên nhiên bao la, nơi núi rừng, sông suối hòa quyện cùng bàn tay khéo léo của người dân. Đặc biệt, cơm lam còn thể hiện sự cần cù, sáng tạo và tình yêu thiên nhiên của con người nơi đây. Họ biết tận dụng những nguyên liệu sẵn có trong tự nhiên để tạo nên một món ăn đặc sắc, mang hương vị riêng của vùng đất này.

Chỉ những ai đã và đang sống gắn bó với mảnh đất và con người nơi đây mới có thể hiểu, cảm nhận hết sự gần gũi và dịu dàng của thiên nhiên, nơi Thiên Chúa vẫn luôn chăm sóc dân Người bằng chính những nét đặc trưng riêng của họ.

Khi dấn thân đến vùng ven “nước sâu”, sống hòa mình với mảnh đất và con người nơi đây, tôi cảm thấy hạnh phúc trong công việc mà Chúa đã trao ban. Dẫu biết vùng đất này còn nhiều khó khăn về ngôn ngữ, văn hóa và khí hậu, nhưng tất cả đều có thể hòa quyện với nhau, như món cơm lam cần có đủ gạo, nước suối, ống tre và cả không gian thưởng thức thì mới thực sự ngon và ý nghĩa. Cơm lam không chỉ đơn thuần là món ăn được thưởng thức trong những nhà hàng sang trọng với giá đắt đỏ, mà còn mang trọn hương vị của cuộc sống bình dị nơi buôn làng.

Để rồi, khi dấn thân trọn vẹn, tôi tự hỏi liệu mình có thể biến cuộc đời thành một món ăn ý nghĩa, nuôi sống dân Chúa hay không. Như chính Chúa Giêsu, người Thầy đã tự hiến mình trên bàn thờ mỗi ngày, trở nên của ăn thần linh nuôi dưỡng tâm hồn con người. Tôi có dám sống như Thầy Giêsu hay không? Đó luôn là câu hỏi chất vấn, thôi thúc tôi phản tỉnh về chính mình trong ơn gọi và sứ vụ đang thi hành.

Và thứ “lương thực” mà lời kinh Lạy Cha nó đọc hằng ngày nhắc đến, phải chăng chỉ là lương thực vật chất cần thiết cho cuộc sống mỗi ngày, hay còn là thứ lương thực đặc biệt mà nó được mời gọi trao ban, sẻ chia: đó là tình yêu thương, sự dấn thân và hy sinh, để những người nghèo cũng được no đủ?

Bài: Maria Hồng Hà - CMR (TGPSG)

Ảnh: Sưu tầm