Dạy AI sống đạo đức: Giới công nghệ tìm đến tôn giáo, nhưng không dễ
Tác giả: Krysta Fauria
Dom Bảo Lộc biên dịch
TGPSG/Crux -- Giữa cuộc đua phát triển những hệ thống trí tuệ nhân tạo (AI) tối tân nhất, nhiều tập đoàn công nghệ bắt đầu trăn trở với một câu hỏi: Làm thế nào để dạy một chatbot biết phân biệt đúng sai? Và lời giải của họ là tìm đến tôn giáo.
“Đây không phải là những bài toán mà phòng thí nghiệm có thể tự mình giải đáp,” ông Chris Olah, nhà đồng sáng lập Anthropic, phát biểu hồi đầu năm nay tại Vatican trong buổi lễ công bố Thông điệp của Đức Thánh Cha Lêô XIV về trí tuệ nhân tạo. “Đó là những câu hỏi mà các truyền thống tôn giáo như quý vị đã cưu mang suốt hàng thiên niên kỷ.”
Thế nhưng, đằng sau làn sóng “tìm về đức tin” đang gây chú ý này, dư luận lại ít đặt câu hỏi về việc các hãng công nghệ thực sự quan niệm tôn giáo là gì, và quan trọng hơn họ kỳ vọng gặt hái được điều gì từ tôn giáo.
Khi các nhà lãnh đạo công nghệ gióng lên hồi chuông cảnh báo về những nguy cơ tiềm ẩn của AI và tranh luận về sự cần thiết phải xây dựng những mô hình hướng thiện, họ ngày càng tích cực tham vấn các triết gia cùng các vị lãnh đạo tôn giáo. Lập luận của giới công nghệ tựu trung lại rằng: tôn giáo có thể giúp định hướng để AI trở nên tốt đẹp về mặt luân lý, giữa bối cảnh những nỗi bất an, cả có cơ sở lẫn mơ hồ, về công nghệ này đang lan rộng trong đời sống văn hóa.
Hình ảnh Thánh Phêrô được chiếu trên màn hình trong buổi họp báo ra mắt triển lãm “Petros eni”, thuộc dự án “Vương cung thánh đường Thánh Phêrô: Trải nghiệm tăng cường bằng AI” tại Vatican, ngày 09/11/2024. Ảnh: Gregorio Borgia/AP
Vì không gắn bó với một tôn giáo cụ thể nào, mục tiêu của các công ty thường khá bao quát: chắt lọc một tập hợp các quan niệm đạo đức để làm nền tảng cho mô hình AI của mình. Ông Sam Altman, Giám đốc điều hành (CEO) của OpenAI, từng chia sẻ hồi năm ngoái: “Tôi nghĩ ChatGPT nên phản ánh một dạng trung bình có trọng số (weighted average), hay đại loại như thế, của quan điểm đạo đức nhân loại.”
Dẫu vậy, giới chuyên gia lẫn các tín hữu đều cảnh báo rằng ý tưởng này đã không tính đến một thực tế: các truyền thống tôn giáo và thế giới quan khác nhau thường xuyên mâu thuẫn với nhau. Nói ngắn gọn, tôn giáo không vận hành theo cách cộng dồn cơ học như vậy.
Tôn giáo không chỉ là một bộ quy tắc để tuân theo
Trong nhiều thập niên qua, giới học giả đã phản bác quan niệm phổ biến vốn xem tôn giáo chỉ là một tập hợp các quy tắc hay nguyên lý có thể tách rời khỏi cách sống “bộn bề, thực tế và ứng biến tùy hoàn cảnh” của người tín hữu — theo lập luận của Webb Keane, nhà nhân học tại Đại học Michigan.
Quan niệm cho rằng có thể tách bạch tôn giáo khỏi những lĩnh vực như văn hóa và chính trị vẫn ăn sâu bén rễ, dù trên thực tế đức tin luôn thấm đẫm vào cả hai phương diện ấy bằng nhiều cách. Một số người lo ngại rằng, khi đặt các câu hỏi đạo đức cho nhiều vị lãnh đạo tôn giáo khác nhau, các công ty AI sẽ vô tình củng cố một cái nhìn phiến diện về tôn giáo, một cái nhìn không nhận ra tầm quan trọng của giáo lý, nghi lễ và các mối tương quan.
Theo ông Keane, vấn đề cốt lõi nằm ở chỗ: nếu mặc định rằng tôn giáo nói chung có thể cung cấp một bộ nguyên tắc đạo đức riêng biệt để “trích xuất” làm dữ liệu huấn luyện AI, chúng ta rất dễ rơi vào nguy cơ đề cao một số truyền thống nhưng lại làm méo mó những truyền thống khác, đặc biệt là đối với các niềm tin tôn giáo vốn không tự xem mình thuần túy là một hệ thống luân lý.
“Có một lối tư duy rất rập khuôn xem tôn giáo như một cuốn sách luật,” ông nói. “Cách nhìn này gắn chặt với các tôn giáo dựa trên kinh sách, mà suy cho cùng chính là các tôn giáo khởi nguồn từ Abraham (Do Thái giáo, Kitô giáo và Hồi giáo).”
Người tín hữu ghi nhận nỗ lực của các hãng công nghệ
Nói như vậy không có nghĩa là các cuộc gặp gỡ này thiếu đi tính đại diện đa dạng, hay sự dấn thân của giới công nghệ đối với tôn giáo là thiếu chiều sâu, ít nhất là dưới góc nhìn của những người trực tiếp tham dự, chẳng hạn như bà Meghan Sullivan, triết gia tôn giáo đang dẫn dắt sáng kiến về đạo đức và AI tại Đại học Notre Dame.
Dù không liệt kê cụ thể các truyền thống đã tham vấn, Anthropic cho biết trên trang blog hồi tháng Năm rằng họ đã gặp gỡ “các học giả, giáo sĩ, triết gia và nhà đạo đức học từ hơn 15 nhóm tôn giáo và liên văn hóa”, một mạng lưới mà công ty hy vọng sẽ tiếp tục mở rộng trong tương lai.
Đầu năm nay, bà Sullivan đã đến Anthropic tham dự một buổi đối thoại, với sự hiện diện của các Kitô hữu thuộc nhiều hệ phái khác nhau. Trái ngược với những cuộc trao đổi từng có với các hãng công nghệ khác, bà đặc biệt ấn tượng trước sự dấn thân nghiêm túc của Anthropic đối với tôn giáo, công ty vốn được nhìn nhận rộng rãi là đơn vị coi trọng vấn đề đạo đức và an toàn AI nhất hiện nay.
“Văn hóa bên trong công ty gợi nhớ đến khuôn viên của một trường đại học danh tiếng, nơi quy tụ những con người có niềm khao khát tri thức mãnh liệt,” bà chia sẻ. “Những buổi thảo luận này mang đậm chất học thuật, tôi không chắc đó có phải là từ diễn tả hay nhất không, nhưng là theo nghĩa tích cực.”
Bà Sullivan cho biết buổi làm việc được chia làm hai phần. Trước hết, phía công ty giải thích về các mô hình AI bằng “ngôn ngữ bình dân dễ hiểu” cho những người tham dự. Kế đến, các vị lãnh đạo tôn giáo đưa ra phản hồi và thảo luận. “Mọi vấn đề luân lý mà công nghệ này đặt ra đều được đem ra bàn luận, từ những câu hỏi như ‘Con người có linh hồn không?’ cho đến ‘Có nên cho học sinh lớp ba tiếp cận chatbot để học đọc, học viết hay không?’”
Đại diện của Meta, Google và Amazon cũng đã có những cuộc gặp gỡ với Vatican, trong khi Microsoft đang đẩy mạnh các hoạt động kết nối với nhiều cộng đồng tôn giáo.
Tôn giáo thì cổ xưa, nhưng ngành nghiên cứu về nó lại rất mới
Tôn giáo thường được xem là một thực tại vừa cổ xưa vừa phổ quát. Dù những chuyên gia có tầm ảnh hưởng lớn như cố học giả Jonathan Z. Smith thừa nhận điều đó đúng ở một vài khía cạnh, họ cho rằng cách nhìn ấy vẫn chưa phản ánh trọn vẹn bức tranh toàn cảnh.
Năm 1982, ông Smith từng viết: “Con người đã có trọn vẹn chiều dài lịch sử của mình để hình dung về các đấng thiêng liêng và những phương thức tương giao với các Ngài. Nhưng con người, chính xác hơn là con người phương Tây, chỉ mới có vài thế kỷ gần đây để hình dung về khái niệm ‘tôn giáo’.”
Nhiều học giả tôn giáo ngày nay đồng tình với quan điểm của Smith về lĩnh vực nghiên cứu của họ. Họ đặt nghi vấn trước quan niệm xem các tôn giáo là những hệ thống tách biệt và có thể so sánh được với nhau, đồng thời chỉ ra rằng đây thực chất là một ý niệm hiện đại, chỉ mới hình thành vào khoảng thế kỷ XIX.
Bà Tomoko Masuzawa, nhà nghiên cứu tôn giáo và là tác giả cuốn The Invention of World Religions (Sự kiến tạo các tôn giáo thế giới), cho biết trước khi các học giả châu Âu đặt chân đến, Phật giáo và Ấn Độ giáo không hề được chính những người thực hành nhận diện như những truyền thống có ranh giới rạch ròi. Bà khẳng định: “Tất cả những phạm trù phân loại này đều không mang tính bản địa.”
Giới học thuật phương Tây đã củng cố những phạm trù ấy suốt nhiều năm, và chỉ mới bắt đầu nghiêm túc xét lại vào nửa sau thế kỷ XX.
Chính những quan niệm cố hữu về tôn giáo, rằng có thể dễ dàng đặt các tôn giáo lên bàn cân so sánh xuyên văn hóa, phần nào lý giải vì sao Thung lũng Silicon không cảm thấy cần phải tự định nghĩa lại cách hiểu của mình về tôn giáo. Trong nỗ lực đại diện cho nhiều quan điểm khác nhau, tôn giáo thường trở thành phương cách hiển nhiên nhất để phô diễn sự đa dạng tư tưởng.
“Bằng cách nào đó, tôn giáo trở thành một công cụ để phác họa bản đồ thế giới,” bà Masuzawa nhận xét. “Và dường như cả thế giới đều mặc nhiên chấp nhận cách nhìn đó.”
Nỗi lo minh triết tôn giáo bị giản lược
Một số ý kiến mong muốn các công ty công nghệ làm rõ hơn các khái niệm và mục đích của mình, nhằm giúp công chúng hiểu chính xác họ đang kỳ vọng điều gì nơi tôn giáo.
“Công việc này không nhằm đồng hóa các mô hình của chúng tôi với thế giới quan của bất kỳ một truyền thống riêng lẻ nào. Chúng tôi muốn Claude tiếp nhận một phổ rộng các quan điểm, từ tôn giáo, thế tục đến chính trị, với cùng mức độ chiều sâu và sự nghiêm túc,” Anthropic cho biết trên trang blog của mình. “Điều chúng tôi tìm kiếm qua những cuộc đối thoại này là một nền tảng tư duy tích lũy, được cân nhắc kỹ lưỡng về cách thức một nhân cách tốt đẹp thực sự được hình thành.”
Về bản chất, các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) vận hành bằng cách liên tục dự đoán từ tiếp theo trong một câu, sau khi đã “học” các quy luật từ một kho tàng khổng lồ các tác phẩm do con người viết ra, bao gồm cả các bản văn tôn giáo.
Ông Paolo Carozza, thành viên Hội đồng Giám sát độc lập của Meta và là chuyên gia pháp lý chuyên nghiên cứu về Học thuyết Xã hội Công giáo cùng lĩnh vực công nghệ, bày tỏ lo ngại rằng trong nỗ lực tích lũy dữ liệu ấy, những nét đặc trưng làm nên bản sắc của từng truyền thống có nguy cơ bị đánh mất — hệ quả là chúng bị đồng hóa thành một thứ giá trị trung dung, hoặc thậm chí thiên lệch về các tôn giáo phương Tây.
“Bất kỳ truyền thống sống động và có chiều sâu nào, theo dòng thời gian, đều có khả năng tương tác với những thực tại bên ngoài, tiếp thu những tri thức mới và lớn lên. Nhưng quá trình ấy diễn ra theo một cách thức hữu cơ,” ông chia sẻ. “Còn điều mà theo tôi AI thường làm và có khả năng sẽ làm, lại không mang tính hữu cơ đó; nó chỉ gom tất cả lại, nhào trộn mọi thứ vào nhau, và kết cục là chẳng làm sáng tỏ được điều gì cả.”
bài liên quan mới nhất
- Lương tâm, tự do và trách nhiệm của người Kitô hữu giữa những thách đố luân lý của đời sống đô thị
-
Ba mươi năm Thông điệp Evangelium Vitae: trực giác nhìn xa trông rộng của Đức Gioan Phaolô II -
Phá thai & nguyên tắc song hiệu -
Đối thoại cứu độ - Cái khung của nền luân lý tình huynh đệ -
Đào tạo lương tâm và sự phân định trong Amoris Laetitia: Hướng tới một chuyển đổi hệ hình trong chăm sóc mục vụ gia đình -
Cha Alain Thomasset: “Phẩm giá không gắn liền với vẻ bề ngoài nhưng được ban tặng cùng với sự sống” -
Kénose là gì? -
Căn cước đàn ông, căn cước đàn bà -
Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II: Thần học về thân xác phần bốn - Đời sống độc thân trinh khiết Kitô giáo -
Thánh Giáo hoàng Gioan Phaolô II: Thần học về thân xác phần ba - Xác thể phục sinh
bài liên quan đọc nhiều
- Vấn đề “Sống thử” của giới trẻ ngày nay
-
Vấn đề đạo đức của giới trẻ ngày nay -
Đồng tính & Hôn nhân đồng tính: Quan điểm của Giáo hội Công giáo -
Vấn đề nạo phá thai trong giới trẻ ngày nay -
Có phải tiền là tất cả ? -
Lương tâm của giới trẻ ngày nay -
Ảnh hưởng của vật chất đối với Thanh thiếu niên thời nay -
Thai nhi bị dị tật: Bỏ hay giữ? -
Trách nhiệm luân lý trong đời sống hôn nhân và gia đình -
Bác thằng bần