Giáo hội và lời mời gọi chăm sóc người mắc bệnh tâm thần (phần 1)

Tác giả: Margaret Musso
Giacôbê Thanh Phong lược dịch

TGPSG/ChurchLifeJournal -- Trong ý cầu nguyện tháng 10, Đức Giáo hoàng Lêô XIV mời gọi Giáo hội quan tâm hơn đến việc chăm sóc mục vụ sức khỏe tâm thần. Lời mời gọi ấy bắt nguồn từ sứ vụ chữa lành của Đức Kitô và được đặt trên nền tảng chân lý rằng con người được tạo dựng theo hình ảnh Thiên Chúa. Do đó, ngay cả khi họ mắc bệnh tâm thần, phẩm giá của họ vẫn nguyên vẹn.

Tôi là một bác sĩ tâm thần, được đào tạo để đánh giá và điều trị những người đang phải đối diện với các bệnh lý tâm thần bằng thuốc, liệu pháp tâm lý hoặc những phương pháp can thiệp khác. Tuy nhiên, tôi có thể trở thành bác sĩ như ngày hôm nay cũng là nhờ trước đó tôi từng theo học thần học. Bởi nhờ học thần học, tôi nhận ra rằng mỗi người đều được tạo dựng theo hình ảnh của Thiên Chúa. Trong công việc của một bác sĩ, mỗi ngày tôi đều gặp thấy chân lý ấy, và tôi nhận ra chúng có mối liên hệ sâu sắc với thực hành của ngành tâm thần học.

Tôi trở thành bác sĩ tâm thần cũng bởi chính tôi đã từng là một bệnh nhân được các bác sĩ tâm thần điều trị. Khi còn ở tuổi thiếu niên, tôi từng mắc chứng rối loạn ám ảnh cưỡng chế (OCD) ở mức độ nghiêm trọng. Tình trạng này khiến tôi phải tạm ngưng học đại học một năm để tập trung điều trị chuyên sâu. Gần đây, tôi lại trải qua một đợt trầm cảm sau sinh nghiêm trọng. Tôi có được sức khỏe như ngày hôm nay là nhờ những nhân viên y tế giàu lòng trắc ẩn, những người đã đồng hành với tôi trong những ngày tháng tồi tệ nhất. Nhìn lại những đau khổ của bản thân dưới ánh sáng của truyền thống Công giáo, tôi đã dần nhận ra ơn gọi của mình trong ngành tâm thần học.

Hôm nay, tôi viết những dòng này bởi tôi cảm nhận Giáo hội được mời gọi quan tâm đến sức khỏe tinh thần và những người mắc bệnh tâm thần. Để cùng nhau phân định về sứ mạng này, tôi sẽ tìm cách trả lời câu hỏi: “Tại sao Giáo hội lại được mời gọi thực hiện sứ mạng này?” Đồng thời, tôi cũng đề xuất một số cách thức để Giáo hội có thể đáp lại lời mời gọi này, đặc biệt lưu ý đến vai trò của các nhà mục vụ và giáo dục.

Phân biệt sức khỏe tinh thần và bệnh tâm thần

Theo Tổ chức Y tế Thế giới, sức khỏe tinh thần là trạng thái giúp con người ứng phó với những căng thẳng trong cuộc sống, phát huy khả năng của bản thân, học tập và làm việc hiệu quả, đồng thời đóng góp cho cộng đồng. Như vậy, sức khỏe tinh thần không đơn thuần là tình trạng không mắc bệnh tâm thần; đồng thời, những căng thẳng hay khó khăn trong cuộc sống cũng không mặc nhiên là dấu hiệu của bệnh lý.

Trong khi đó, các chuyên gia sử dụng Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê các Rối loạn Tâm thần (DSM) để xác định những rối loạn tâm thần dựa trên các tiêu chí chuyên môn. Theo cẩm nang này, rối loạn tâm thần là tình trạng có sự xáo trộn đáng kể trong nhận thức, khả năng điều hòa cảm xúc hoặc hành vi, liên quan đến những rối loạn trong các tiến trình tâm lý, sinh học hoặc phát triển của con người.

Bệnh tâm thần bao gồm nhiều tình trạng khác nhau, với những biểu hiện và mức độ ảnh hưởng không giống nhau. Vì thế, khi nói đến bệnh tâm thần, cần tránh đánh đồng mọi trường hợp hoặc xem nhẹ những khó khăn mà người bệnh đang trải qua.

Những bất lợi của người mắc bệnh tâm thần

Những người mắc bệnh tâm thần nghiêm trọng như tâm thần phân liệt, rối loạn khí sắc, rối loạn lưỡng cực hay trầm cảm… phải đối diện với nhiều khó khăn trong cuộc sống.

Có tới 40% trong nhóm này rơi vào tình trạng thiếu an ninh lương thực. Trong số những người trưởng thành vô gia cư không có nơi trú ngụ, 26% mắc bệnh tâm thần nghiêm trọng, trong khi tỷ lệ này ở dân số trưởng thành nói chung là 5–6%.

Họ còn phải trải qua điều mà một số người gọi là “một dạng vô gia cư mới”: không được tiếp cận đầy đủ với dịch vụ chăm sóc và điều trị tâm thần. Chưa đến 40% những người mắc bệnh tâm thần nghiêm trọng được điều trị thường xuyên.

Nếu xem sự kỳ thị như một dạng “trần trụi”, chúng ta sẽ thấy những người mắc bệnh tâm thần nghiêm trọng phải chịu sự kỳ thị ở mức độ cao. Một nghiên cứu cho thấy đa số người được khảo sát không muốn làm việc gần gũi với người mắc tâm thần phân liệt, hoặc không muốn một người mắc bệnh này kết hôn với thành viên trong gia đình mình.

Bên cạnh những khó khăn về vật chất và điều trị, họ còn phải chịu sự kỳ thị và cô lập. Một nghiên cứu gần đây cho biết 41% bệnh nhân trong nhóm này rơi vào tình trạng “cô đơn nghiêm trọng”, trong khi tỷ lệ ấy ở những người không mắc bệnh tâm thần nghiêm trọng chỉ là 7,3%.

Những người này cũng có nguy cơ tử vong cao hơn dân số nói chung, với tuổi thọ trung bình thấp hơn từ 10 đến 20 năm. Những thực tế ấy cho thấy nỗi đau của người mắc bệnh tâm thần không dừng lại ở tình trạng bệnh lý; họ còn có thể phải chịu cảnh thiếu thốn, bị kỳ thị và không nhận được sự chăm sóc cần thiết.

Giáo hội và lời mời gọi chăm sóc người mắc bệnh tâm thần

Lời mời gọi này trước hết bắt nguồn từ chính Đức Kitô. Kinh Thánh ghi lại mười tám phép lạ chữa lành của Chúa Giêsu. Mỗi phép lạ đều bắt đầu bằng cuộc gặp gỡ giữa người bệnh và Đức Kitô. Người không chỉ thực hiện những phép lạ chữa lành. Người còn bước vào cuộc đời của những người được chữa lành, và Người cũng mời gọi chúng ta làm như vậy.

Được khơi nguồn từ sứ vụ chữa lành của Đức Kitô, Giáo hội đã hình thành một truyền thống phong phú trong việc chăm sóc người bệnh qua nhiều thế kỷ. Bác sĩ Gary Ferngren, một chuyên gia về lịch sử bệnh viện, nhận định rằng: “Xét về nguồn gốc và ý tưởng hình thành, bệnh viện là một thiết chế mang đậm bản sắc Kitô giáo, bắt nguồn từ những quan niệm về lòng bác ái và tinh thần nhân ái của Kitô giáo”.

Còn riêng đối với việc chăm sóc sức khỏe tâm thần thì sao? Thực tế cho thấy, bệnh viện tâm thần đầu tiên trên thế giới cũng được thành lập bởi Giáo hội, cụ thể là do Linh mục Juan Gilabert-Jofre khởi xướng.

Cha Jofre là bề trên dòng Mercedarian tại Valencia, Tây Ban Nha. Năm 1410, sau một lần gặp gỡ một người mắc bệnh tâm thần, ngài được thúc đẩy thành lập bệnh viện tâm thần đầu tiên trên thế giới.

Theo câu chuyện được truyền lại, trên đường đến Nhà thờ Chính tòa, Cha Jofre bắt gặp một nhóm trẻ em đang đánh đập và chế giễu một người mắc bệnh tâm thần. Chúng la lên: “Đồ điên! Đồ điên!”

Cha Jofre lập tức can thiệp, đứng chắn giữa nhóm trẻ và người đàn ông, dùng chính thân mình để bảo vệ ông. Ngài ôm lấy người đàn ông, giúp ông bình tĩnh lại, rồi đưa ông về tu viện để các thành viên trong dòng chăm sóc.

Không lâu sau đó, cha Jofre đã giảng một bài giảng như sau:

“Trong thành phố này, có rất nhiều sáng kiến tốt đẹp được thực hiện nhờ lòng bác ái và sự nâng đỡ của các tín hữu, xuất phát từ đức tin của họ. Tuy nhiên, thành phố chúng ta vẫn còn thiếu một điều hết sức quan trọng: một bệnh viện hay một mái ấm, nơi những người bị suy giảm khả năng nhận thức và những người mắc bệnh tâm thần được đón tiếp.

Thực tế là có rất nhiều người nghèo và người bị suy giảm khả năng nhận thức phải lang thang trên đường phố. Họ phải chịu cảnh đói khát, giá lạnh và thương tích. Do những hạn chế về nhận thức và tình trạng bệnh lý, họ không biết cách tìm kiếm, thậm chí không biết cách xin những nhu yếu phẩm cần thiết để duy trì sự sống. Vì thế, họ phải ngủ ngoài đường và có người đã chết vì đói rét.

Không những thế, còn có những kẻ xấu xa làm tổn thương và hành hạ những người suy giảm khả năng nhận thức hoặc mắc bệnh tâm thần trong thành phố. Đáng phẫn nộ hơn, chúng lợi dụng và ngược đãi những người dễ bị tổn thương ấy bất cứ khi nào và bất cứ nơi đâu chúng bắt gặp họ; có những người bị sát hại, và những phụ nữ bị suy giảm khả năng nhận thức còn bị cưỡng hiếp.

Tôi cũng phải nói thêm rằng những người nghèo mắc bệnh tâm thần, khi lang thang khắp thành phố, đôi khi cũng gây tổn hại cho người khác. Những sự việc như thế đã được nhiều người trong thành phố biết đến.

Vì tất cả những lý do ấy, việc xây dựng một mái ấm hay một bệnh viện để quy tụ và chăm sóc những người bị suy giảm khả năng nhận thức và mắc bệnh tâm thần như thế, sẽ là một công việc thánh thiện, hết sức thánh thiện. Nhờ đó, họ sẽ không còn phải lang thang trên đường phố, đồng thời không gây tổn hại cho người khác và không bị người khác làm tổn hại”.

Chưa đầy hai năm sau, Bệnh viện Các Thánh Anh Hài (Hospital of the Innocents) được khánh thành và dâng kính Đức Mẹ. Nhiều học giả xem đây là bệnh viện tâm thần đầu tiên trên thế giới. Thậm chí, một số người còn cho rằng đây là cơ sở đầu tiên thực sự cung cấp chăm sóc y tế cho những người mắc bệnh tâm thần, thay vì chỉ giam giữ họ bằng xiềng xích để cách ly khỏi cộng đồng.

Phẩm giá của người mắc bệnh tâm thần

Suy tư về câu chuyện của Cha Jofre, học giả Miguel Romero viết: “Khi một thành viên trong cộng đoàn Kitô hữu mắc bệnh tâm thần hoặc bị suy giảm năng lực nhận thức đòi hỏi chúng ta tận tâm thực thi các việc bác ái bằng cả con người mình, nhưng theo cách hết sức bình dị. Điều đó còn đòi hỏi chúng ta nhìn nhận phẩm giá con người, ngay cả khi phẩm giá ấy thường bị những người khác trong xã hội bỏ qua; đồng thời kiên trì đón nhận những người bị bỏ rơi, bị lãng quên ngay trong cộng đoàn, trên đường phố, trong gia đình và tại chính mái ấm của chúng ta.”

Romero nhắc đến việc nhìn nhận phẩm giá con người như một điều bình thường, không có gì đặc biệt, và nếu được đào luyện đúng đắn, lẽ ra điều ấy phải như vậy. Tuy nhiên, bệnh tâm thần đặt ra một thách đố đặc biệt đối với chân lý về phẩm giá con người và niềm xác tín rằng con người được tạo dựng theo hình ảnh Thiên Chúa (Imago Dei).

Thách đố này đã được Hội đồng Tòa Thánh về Mục vụ cho Nhân viên Y tế đề cập đến. Năm 1996, Hội đồng tổ chức hội nghị quốc tế lần thứ mười một với chủ đề: “Theo hình ảnh và giống Thiên Chúa – Luôn luôn sao? Những rối loạn của tâm trí con người”.

Một trong những diễn giả tại hội nghị, Ignacio Carrasco de Paula, đã phát biểu: “Phải chăng khẳng định quan trọng nhất của Kinh Thánh về sự cao cả và giá trị của con người lại mâu thuẫn với thực tế bệnh tật tràn lan, nhất là khi bệnh tật tác động đến năng lực quý giá nhất của con người là trí tuệ và tự do, hay nói cách khác, chính tâm trí của họ?”

Trong bài phát biểu tại hội nghị, thánh Gioan Phaolô II đã đưa ra câu trả lời dứt khoát: “Giáo hội xác tín sâu xa vào chân lý về việc con người được tạo dựng theo hình ảnh Thiên Chúa (Imago Dei), ngay cả khi các năng lực tâm thần của một người bị hạn chế nghiêm trọng, thậm chí bị cản trở bởi một tiến trình bệnh lý.”

Ngài nói: “Câu hỏi ‘Luôn luôn sao?’ phải thôi thúc lương tâm của mỗi cá nhân cũng như lương tâm của toàn thể cộng đồng chân thành nhìn lại cách chúng ta đối xử với những người đang mắc bệnh tâm thần. Chẳng phải những người ấy quá thường xuyên phải đối diện với sự thờ ơ và bỏ mặc, thậm chí còn bị lợi dụng và ngược đãi hay sao?”

Về nguyên tắc, chúng ta tuyên xưng phẩm giá của mọi người, nhưng trong thực tế, chúng ta thường chưa sống trọn vẹn xác tín ấy khi chăm sóc người mắc bệnh tâm thần, đặc biệt là những người mắc bệnh tâm thần nghiêm trọng.

Bài giảng của Cha Jofre hoàn toàn có thể được giảng ngay tại quê hương tôi, thành phố Cleveland, bang Ohio, vào năm 2026. Những lời ấy vẫn phản ánh rõ nhu cầu của những người mắc bệnh tâm thần nghiêm trọng, cũng như những hệ quả của việc điều trị và chăm sóc không đầy đủ.

(còn tiếp)