Chăm sóc sức khỏe tinh thần dưới ánh sáng đức tin Kitô giáo

TGPSG -- Có những người gặp khó khăn về tâm lý suốt nhiều năm, nhưng vẫn ngần ngại tìm kiếm sự giúp đỡ. Điều gì khiến họ chần chừ? Cộng đoàn Công giáo có thể làm gì để những người đang gặp khó khăn được đón nhận và và đồng hành?

Trong cuộc trao đổi về những vấn đề này, Linh mục Giuse Đặng Chí Lĩnh - Thạc sĩ Tâm lý giáo dục - đã chia sẻ kinh nghiệm đồng hành với những người gặp khó khăn về tâm lý, cũng như vai trò của đức tin và cộng đoàn trong việc chăm sóc sức khỏe tinh thần. Ngài hiện đang làm việc và giảng dạy tại Đại Chủng viện Thánh Giuse và Khoa Tâm lý thuộc Học viện Mục vụ Tổng Giáo phận Sài Gòn, đồng thời hỗ trợ tâm lý tại Phòng Lắng nghe của Giáo xứ Hạnh Thông Tây.

- Thưa Cha, vì sao việc chăm sóc sức khỏe tinh thần lại là vấn đề Giáo hội cần đặc biệt quan tâm, nhất là trong tháng 10.2026, khi Đức Giáo hoàng mời gọi toàn thể Giáo hội cầu nguyện cho ý chỉ này?

- Linh mục Giuse Đặng Chí Lĩnh:

Thực ra, con người là một công trình kỳ diệu do Thiên Chúa tạo dựng. Con người không chỉ có thân xác như loài động vật, mà còn có linh hồn, tình cảm, cảm xúc và các mối tương quan liên kết chặt chẽ với nhau. Vì thế, muốn giúp một con người phát triển thì phải hướng tới sự phát triển toàn diện và bền vững.

Để một đứa trẻ hay bất kỳ ai phát triển lành mạnh, nền tảng phải dựa trên sự kết hợp hài hòa của ba yếu tố: Thể lý – Tâm lý – Tâm linh.

Trước đây, có thời kỳ người ta chú trọng nhiều vào đời sống tâm linh (học giáo lý). Sau này, xã hội lại quá chú trọng vào đời sống vật chất (lo ăn lo ngủ, lo học đủ thứ năng khiếu) mà bỏ quên tâm linh. Nhưng thực ra, Thể lý, Tâm lý và Tâm linh luôn gắn kết chặt chẽ với nhau. Sự phát triển hài hòa, quân bình giữa ba yếu tố này mới giúp con người phát triển toàn diện. Nếu thiên lệch về một mặt sẽ rất nguy hại.

Ngày nay, Giáo hội ý thức rõ hơn về sự phát triển quân bình và toàn diện này, bởi Thiên Chúa muốn chúng ta có được hạnh phúc ngay ở đời này chứ không phải chỉ ở đời sau.

- Được biết Cha đã có nhiều năm tham vấn và đồng hành tâm lý với anh chị em giáo dân lẫn lương dân, kể cả tu sĩ, chủng sinh. Vậy Cha nhận thấy những người gặp khó khăn tâm lý thường có những trở ngại nào khi tìm kiếm sự trợ giúp?

- Linh mục Giuse Đặng Chí Lĩnh:

Qua kinh nghiệm thực tế, nhiều người tìm đến tôi chia sẻ rằng dù họ biết đến các văn phòng tư vấn chuyên nghiệp ngoài xã hội, các bệnh viện hay cơ sở tư nhân, nhưng họ vẫn rất e ngại. Họ cảm thấy tin tưởng hơn khi được các linh mục có chuyên môn giúp đỡ. Bởi vì ngoài chuyên môn tâm lý, linh mục còn mang yếu tố đức tin. Đối với một con người, nhất là người Công giáo, các vấn đề tâm lý thường liên quan chặt chẽ với đời sống tâm linh chứ không chỉ là tâm lý thuần túy.

Vì thế, họ thích tìm gặp các linh mục hơn. Có những người chia sẻ rằng vấn đề của họ đã tồn tại 7 năm, thậm chí 15 năm, nhưng họ không dám đi gặp ai vì trước đây chưa từng biết các linh mục cũng đồng hành về tâm lý.

Tôi thấy đó là một thao thức rất lớn. Nếu có thêm nhiều linh mục vừa có chuyên môn tâm lý, vừa có khả năng ban các Bí tích (như Bí tích Hòa Giải) để hỗ trợ sau tư vấn thì rất tốt cho họ.

- Vậy trong quá trình hỗ trợ, Cha phối hợp thế nào giữa sự đồng hành mục vụ và chuyên môn tâm lý?

- Linh mục Giuse Đặng Chí Lĩnh:

Thực ra, phương pháp tâm lý mà tôi áp dụng đó là Tâm lý qua lăng kính Đức tin Kitô giáo. Chúng ta sẽ không bao giờ tiếp cận tâm lý một cách thuần túy, mà luôn kết hợp với yếu tố đức tin: sự phó thác, cầu nguyện, nhờ lời chuyển cầu và hướng về Thiên Chúa. Bên cạnh việc chữa trị các vấn đề thể lý và tâm lý, mình luôn gắn kết thêm yếu tố tâm linh.

Sẵn đây, tôi chia sẻ một ý tưởng rất cần thiết mà tôi thường nói với các thân chủ khi gặp gỡ: Làm sao để giữ được sự quân bình giữa ba yếu tố: Thể lý, Tâm lý và Tâm linh.

Ba yếu tố này giống như một hình tam giác: Thể lý và Tâm lý là hai góc ở đáy, còn ở đỉnh là Tâm linh. Ba yếu tố này có mối liên hệ mật thiết với nhau; nếu một yếu tố gặp trục trặc, nó sẽ ảnh hưởng ngay đến hai yếu tố còn lại. Ví dụ, khi mình đang bị căng thẳng (stress) chưa giải quyết được, mình sẽ ăn không ngon, ngủ không yên, đó là Tâm lý ảnh hưởng đến Thể lý. Hay khi trong gia đình, giữa vợ chồng, cha mẹ, con cái xảy ra bất hòa, lo lắng, tâm trí mình cũng khó lòng tập trung cầu nguyện hay hướng về Chúa được, đó là Tâm lý ảnh hưởng đến Tâm linh.

Vì vậy, phương pháp tâm lý mà chúng tôi áp dụng là luôn nhìn qua lăng kính Đức tin Kitô giáo: áp dụng các phương pháp tâm lý, khoa học phù hợp với giáo lý, đồng thời lồng ghép các yếu tố đời sống tâm linh. Bởi vì tâm linh không chỉ là yếu tố trừu tượng, mà nó còn giúp cho cả thể lý lẫn tâm lý của chúng ta có được sự bình an thật sự.

- Cha nhìn nhận thế nào về quan niệm cho rằng người có đức tin chỉ cần cầu nguyện, không cần tìm đến chuyên gia tâm lý?

- Linh mục Giuse Đặng Chí Lĩnh:

Có vấn đề gì thì mình cần đến đúng người có chuyên môn. Ví dụ, bị đau răng thì phải đến nha sĩ. Đau răng mà lên gặp Cha sở thì Cha sở cũng đâu biết chữa răng, Cha sở chỉ hướng dẫn cầu nguyện hay làm tuần chín ngày thôi! Muốn chữa răng thì phải đến nha sĩ.

Tuy nhiên, như tôi đã nói, trong mọi sự chúng ta đều nhìn qua lăng kính Đức tin. Như Thánh Phao-lô Tông đồ từng dạy: "Dù ăn, dù uống, hay làm bất cứ việc gì, anh em hãy làm tất cả vì danh Thiên Chúa" (1Cr 10, 31). Dù đi chữa bệnh, mình cũng xin: "Chúa ơi, con dâng chuyện này cho Chúa, xin Chúa cho bác sĩ chữa bệnh cho con được tốt". Trước khi ăn uống cũng xin Chúa chúc lành cho bữa ăn. Điều đó hoàn toàn phù hợp với ý Chúa, giúp chúng ta nên thánh trong đời sống thường ngày qua việc chu toàn bổn phận.

Vì vậy, khi gặp vấn đề về thể lý thì tìm bác sĩ (nha sĩ, dược sĩ, bác sĩ nội khoa, ngoại khoa); gặp vấn đề tâm lý thì tìm chuyên gia tâm lý; còn gặp vấn đề tâm linh thì đến Tòa Giải Tội. Nhưng tất cả đều làm với tâm tình phó thác cho Chúa.

- Vậy trong quá trình thực hiện công tác này, Cha có gặp trường hợp (ca) nào quá khả năng giải quyết của mình không?

- Linh mục Giuse Đặng Chí Lĩnh:

Đến hiện tại thì chưa có ca nào gọi là quá khó đến mức không thể làm gì. Tuy nhiên, có một số trường hợp vướng phải cái khó như thế này:

Trường hợp thứ nhất: Thân chủ không trực tiếp tìm đến (qua trung gian). Ví dụ, một người mẹ đến xin tư vấn cách dạy con. Đứa con đã 15–16 tuổi, rơi vào tình trạng nghiện ngập, bỏ học, chán nản... Nếu chính đứa con cùng đến thì rất dễ. Đằng này đứa con nhất định không chịu đến, chỉ có người mẹ đến. Tôi chỉ có thể hướng dẫn người mẹ các phương cách tiếp cận con. Nhưng khi mọi việc phải thông qua trung gian mà đứa trẻ đã khép lòng thì rất khó. Đứa con biết mẹ đi gặp linh mục hay chuyên viên tâm lý để hỏi về nó thì nó lại càng bực bội, cảm thấy riêng tư của mình bị xâm phạm.

Với những trường hợp này, sau khi đã áp dụng mọi biện pháp về nhân bản, tâm lý lẫn sự kiên nhẫn mà không được, tôi khuyên người mẹ: "Bây giờ mình đã dùng hết cách rồi mà con chưa chịu nghe, thì chỉ còn cách kiên trì cầu nguyện cho con thôi."

Trường hợp thứ hai: Khủng hoảng tài chính, vỡ nợ. Đang yên đang lành, vì lý do tài chính mà kéo theo một loạt khủng hoảng: vợ chồng lục đục, gia đình tan vỡ... Với những ca này, tôi giúp họ đối phó với những cơn khủng hoảng trước mắt: giải tỏa lo lắng, ngăn ngừa nguy cơ tự tử hay buông xuôi; giúp họ ổn định tâm lý và đồng hành với họ về đời sống đức tin, tâm linh.

Còn về gốc rễ vấn đề nợ nần, tôi gợi ý một số hướng giải quyết: ví dụ nhờ người thân hỗ trợ gom nợ để tránh lãi suất cao, hoặc chia nhỏ vấn đề ra để giải quyết từng bước cho bớt áp lực.

Cái khó chung lớn nhất là người có vấn đề không chịu hợp tác. Nếu hai vợ chồng có mâu thuẫn mà cả hai cùng đến, tôi luôn khen họ trước: việc cả hai cùng đến là điều rất tuyệt vời, thể hiện thiện chí muốn giải quyết. Nhưng nếu một trong hai người nhất định không chịu hợp tác thì rất khó.

Ngay cả Thiên Chúa cũng không ép buộc chúng ta phải theo Ngài, Ngài chỉ mời gọi thôi. Vì thế, trong tư vấn tâm lý, chúng ta cũng phải tôn trọng sự tự do của thân chủ, không thể ép buộc hay bắt họ phải thế này thế kia. Khi người ta thực sự có nhu cầu và muốn giải quyết thì rất dễ; cái khó chỉ nằm ở chỗ người trong cuộc không muốn hợp tác.

- Từ những kinh nghiệm đã trải qua, Cha có điều gì muốn chia sẻ với cộng đoàn Công giáo, để những người đang gặp khó khăn tâm lý được đón nhận, không bị kỳ thị hay cảm thấy bị bỏ lại một mình?

-  Linh mục Giuse Đặng Chí Lĩnh:

Từ cảm nhận và kinh nghiệm thực tế, tôi xin chia sẻ một vài điểm mà tôi thấy rất quan trọng:

Điều đầu tiên là mọi thành phần trong Giáo hội cần lưu ý đến việc chăm sóc con người một cách toàn diện. Chúng ta không nên thiên lệch về một khía cạnh nào quá mức. Đức hạnh nằm ở sự chừng mực: có lúc cần nói nhiều, có lúc phải im lặng lắng nghe. Việc chăm sóc cần sự hài hòa, quân bình giữa Thể lý – Tâm lý – Tâm linh, để mỗi người vừa ổn định tâm lý vừa nên thánh giữa đời thường.

Các rối loạn tâm lý có thể đến với bất kỳ ai, ở bất kỳ lứa tuổi nào. Khi một người gặp khủng hoảng tinh thần hay cảm xúc tiêu cực, thái độ, lời nói của họ không chuẩn mực, chúng ta nên cảm thông hơn là trách móc. Nhiều khi chính họ cũng không muốn như vậy nhưng không kiểm soát được. Khi chúng ta biết cảm thông với người khác, thì đến lúc bản thân rơi vào hoàn cảnh đó, chúng ta cũng sẽ được người khác đón nhận.

Về thể lý, hễ đau nhức là người ta đi uống thuốc ngay. Nhưng về tâm lý, người ta lại thường chịu đựng, để các căng thẳng dồn nén kéo dài đến khi quá nặng mới đi chữa trị.

Chúng ta cần có tinh thần "phòng bệnh hơn chữa bệnh" cho cả ba mặt:

• Thể lý: Bệnh nhẹ cần can thiệp sớm.
• Tâm lý: Căng thẳng, giải tỏa sớm, đừng để tích tụ thành trầm cảm.
• Tâm linh: Đừng để thói xấu hay tội lỗi kéo dài trở thành thói quen hoặc sự ràng buộc sa ngã, mà hãy mau chóng chấn chỉnh qua Bí tích Hòa Giải với lòng thành thật.

- Thưa Cha, đâu là những khó khăn của người làm công tác tư vấn hoặc tham vấn tâm lý?

- Linh mục Giuse Đặng Chí Lĩnh:

Nói về những khó khăn của người làm công tác tư vấn/tham vấn tâm lý thì có rất nhiều:

Thứ nhất: Khó khăn trong việc "lượng hóa" và chẩn đoán: Với bệnh thể lý, người ta x-quang, chụp hình ảnh hay xét nghiệm là thấy rõ kết quả. Còn vấn đề tâm lý lại rất phức tạp và mơ hồ. Ví dụ, thân chủ nói "Con cảm thấy rất lo lắng", nhưng việc "cân đo đong đếm" mức độ lo lắng lại phụ thuộc vào cách diễn đạt của từng người. Có người lo ít nhưng mô tả 7–8 phần, có người lo rất nhiều nhưng chỉ nói 2–3 phần. Sự mơ hồ trong chẩn đoán ban đầu là một thử thách lớn.

Thứ hai: Sự đề kháng, thiếu hợp tác từ thân chủ: Đôi khi thân chủ hoặc người có vấn đề không chịu hợp tác. Có những trường hợp chính họ tìm đến, nhưng sau một vài buổi họ lại nảy sinh tâm lý đề kháng: "Tại sao mình phải kể những chuyện thầm kín, riêng tư cho người này nghe?".

Hoặc có sự lệch pha về tuổi tác: Ví dụ một nhà tư vấn trẻ tuổi có bằng Cao học, còn thân chủ là người 60–70 tuổi. Thân chủ nghĩ nhà tư vấn đáng tuổi con cháu mình nên ngại mở lòng hoặc không chịu nghe lời khuyên.

Thứ ba: Định kiến xã hội và gán nhãn: Xã hội vẫn còn kỳ thị và gắn nhãn tiêu cực cho người đi tham vấn tâm lý: "Yếu đuối quá, hở một chút là đi gặp chuyên gia tâm lý", hoặc "Bị điên, bị khùng mới vào đó". Chính những định kiến này ngăn cản người ta tìm kiếm sự trợ giúp ngay từ đầu.

Thứ tư: Áp lực và thiếu sự đồng hành từ gia đình: Một người gặp khủng hoảng tâm lý nhưng các thành viên khác trong gia đình lại không hợp tác, thờ ơ, thậm chí kỳ thị người bệnh, khiến quá trình chữa lành trở nên cực kỳ khó khăn.

Thứ năm: Áp lực "lắng nghe" và nguy cơ lây nhiễm sang chấn (Sang chấn gián tiếp): Đây là sức nặng rất lớn đối với chính người làm tư vấn. Chúng tôi phải nghe rất nhiều câu chuyện bi kịch, đau buồn từ người này sang người khác.

Nếu nhà trị liệu không biết tự chăm sóc sức khỏe tinh thần cho mình thì rất dễ bị "Sang chấn tâm lý gián tiếp" (Vicarious Traumatization) hoặc rơi vào trạng thái Kiệt sức / Cháy sạch (Burnout). Mình phải biết đồng cảm với nỗi đau của thân chủ nhưng không mang sang chấn của họ biến thành sang chấn của bản thân.

Thứ sáu: Vấn đề tâm lý gắn liền với toàn bộ lịch sử đời sống: Khác với bệnh thể lý (đau răng thì chữa ở răng, đau dạ dày thì khu trú ở dạ dày), vấn đề tâm lý thường rải rác và dính liền với toàn bộ lịch sử phát triển của một con người — có khi bắt nguồn từ những tổn thương tâm lý tuổi thơ (5–6 tuổi) hoặc thời thanh thiếu niên.

Ngoài ra, nó còn liên đới với hàng loạt mối tương quan phức tạp: căng thẳng ở chỗ làm, mâu thuẫn ở gia đình, chuyện con cái, công việc ở giáo xứ, hội đoàn, thậm chí cả hàng xóm... Tất cả đan xen tạo thành một mớ bối rối dày đặc.

Thứ bảy: Sự khác biệt về cấu trúc nhân cách: Mỗi thân chủ có một cấu trúc nhân cách khác nhau. Điều này đòi hỏi nhà tư vấn phải cực kỳ kiên nhẫn, tinh tế và trao đi sự lắng nghe chân thành, một giá trị mang tính con người mà máy móc hay AI không bao giờ có thể thay thế được.

- Vậy thưa Cha, làm sao để có thể giữ được sự quân bình khi thực hiện công tác tham vấn/tư vấn tâm lý?

Con người ai cũng có lúc thăng lúc trầm. Muốn giữ sự quân bình, mình phải biết đặt ra giới hạn:

• Tạo sự bận rộn cần thiết nhưng không quá tải: Bận rộn quá sẽ gây stress. Khi thấy công việc quá nhiều, mình phải biết sắp xếp lại, tập từ chối những việc không cần thiết.
• Tránh ảo tưởng "mình là cứu tinh": Đừng nghĩ mình là người quá bác ái hay quảng đại rồi ai nhờ gì cũng nhận, việc gì cũng ôm vào lòng. Đến lúc kiệt quệ thì mình chẳng còn khả năng giúp ai nữa. Mình phải có năng lượng và sự bình an trước thì mới có thể sẻ chia cho người khác được.

Con xin cám ơn Cha Giuse rất nhiều về cuộc trò chuyện ngày hôm nay, và xin Chúa ban nhiều ơn lành cho Cha trong sứ vụ chăm sóc sức khỏe tinh thần.

Thực hiện: Nguyễn Thơm