Liên Hiệp Quốc cảnh báo: Trái Đất sẽ vượt ngưỡng nóng lên 1,5°C vào năm 2030

Tác giả: Brian Roewe

Nguyễn Ngọc Tuyền biên dịch

TGPSG/NCR -- Năm 2015, gần 200 quốc gia đã thống nhất mục tiêu trọng tâm là hạn chế mức nóng lên toàn cầu ở ngưỡng 1,5 độ C nhằm ngăn ngừa những tác động thảm khốc do biến đổi khí hậu gây ra. Giờ đây, theo một báo cáo mới của Liên Hợp Quốc, Trái Đất có thể sẽ vượt qua ngưỡng này vào cuối thập niên này.

Phía Giáo hội Công giáo cho rằng kết luận đáng lo ngại này không thể là lý do để buông xuôi hay bỏ cuộc; trái lại, đây là hồi chuông thôi thúc gia tăng sức ép đạo đức lên các nhà lãnh đạo thế giới, nhằm nhanh chóng loại bỏ nguyên nhân chính gây biến đổi khí hậu: lượng khí nhà kính giữ nhiệt phát thải từ việc đốt than, dầu và khí đốt.

"Điều tệ hại nhất là nghĩ rằng cuộc chiến đã thất bại. Thực tế hoàn toàn ngược lại: Từng phần nhỏ của một độ C, hay mỗi năm Trái Đất phải duy trì ở mức nhiệt cao hơn 1,5°C, đều có ý nghĩa vô cùng lớn đối với những cộng đồng ổn thương và đối với các hệ sinh thái mà tất cả chúng ta đều phụ thuộc vào”, bà Lorna Gold, Giám đốc điều hành Phong trào Laudato Si', một mạng lưới quốc tế quy tụ hơn 900 tổ chức Công giáo dấn thân hành động dựa trên đức tin trước biến đổi khí hậu và những thách thức môi trường khác, nhận định.

Theo báo cáo “Limiting Overshoot” (Hạn chế tình trạng vượt ngưỡng) do Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP) công bố ngày 2/9/2026, đã xem xét các xu hướng nóng lên toàn cầu hiện nay cùng với các lộ trình nhằm đạt mục tiêu hạn chế mức tăng nhiệt độ toàn cầu ở 1,5°C (tương đương 2,7°F). Mục tiêu này đã được xác nhận vào năm ngoái là “mục tiêu đồng thuận dựa trên cơ sở khoa học” theo luật pháp quốc tế." Nhiệt độ trung bình toàn cầu đã tăng khoảng 1,4°C kể từ thời kỳ công nghiệp vào giữa thế kỷ XIX, khi nhiên liệu hóa thạch bắt đầu cung cấp năng lượng cho quá trình công nghiệp hóa mạnh mẽ tại Hoa Kỳ, Anh và các khu vực khác ở châu Âu.

Báo cáo nhận định, với xu hướng phát thải hiện nay, việc mức nhiệt toàn cầu vượt quá, hay “vượt ngưỡng”, 1,5°C là điều “không thể tránh khỏi”, và nhiều khả năng sẽ xảy ra vào cuối thập niên 2020. Nhiệt độ trung bình toàn cầu lần đầu tiên vượt mức 1,5°C trong một năm vào năm 2024.

Báo cáo cho biết hiện vẫn chưa thể xác định nhiệt độ sẽ đạt đỉnh vào thời điểm nào, hay liệu có đạt đỉnh hay không; cũng chưa thể biết quy mô và mức độ nghiêm trọng của những tác động sẽ đi kèm với một thế giới có nhiệt độ vượt 1,5°C. Yếu tố then chốt đối với tất cả những vấn đề đó là phát thải được cắt giảm nhanh và sâu rộng đến mức nào.

Báo cáo chỉ rõ trọng tâm hiện nay không còn là làm thế nào để ngăn Trái Đất chạm ngưỡng giới hạn mà chuyển sang việc đảm bảo rằng tình trạng vượt ngưỡng này chỉ mang tính tạm thời và cuối cùng có thể được đảo ngược, đồng thời ứng phó với những thực tế mà một tương lai như vậy đặt ra. Việc nhanh chóng cắt giảm phát thải, với mục tiêu đạt mức phát thải carbon ròng bằng 0 vào giữa thế kỷ, vẫn hết sức quan trọng, cũng như việc hạn chế mức nhiệt độ tăng cao nhất có thể.

Tuy nhiên, giới chuyên gia nhấn mạnh hành động này phải được kết hợp với các chiến lược loại bỏ khí thải khỏi khí quyển, thông qua việc trồng lại rừng và tăng cường các bể hấp thụ carbon tự nhiên khác, đồng thời mở rộng quy mô các công nghệ loại bỏ và lưu trữ carbon chưa được kiểm chứng. Dù vậy, báo cáo cũng lưu ý rằng không có gì đảm bảo nhiệt độ sẽ quay trở lại mốc 1,5°C hay thấp hơn.

Báo cáo cũng nêu rõ rằng mức nóng lên toàn cầu 1,5°C “không được xem là mức an toàn đối với phần lớn các quốc gia, cộng đồng, hệ sinh thái và các lĩnh vực, đồng thời vẫn gây ra những rủi ro đáng kể đối với các hệ thống tự nhiên và con người”. Thậm chí, việc tạm thời vượt qua mức nóng lên này “cũng sẽ gây ra những tác động đáng kể và thường không thể đảo ngược”.

Các hiện tượng thời tiết cực đoan, tình trạng băng tan và sự suy thoái/mất mát các hệ sinh thái đều được dự báo sẽ gia tăng, mỗi yếu tố theo những cách khác nhau đều gây thêm áp lực lên khả năng tiếp cận lương thực và nguồn nước, đồng thời đe dọa sức khỏe con người. Các thành phố ven biển và một số quốc đảo đứng trước nguy cơ bị nhấn chìm một phần hoặc hoàn toàn khi mực nước biển tiếp tục dâng. Nhiệt độ duy trì trên mức 1,5°C làm gia tăng nguy cơ kích hoạt các “điểm bùng phát” tại những khu vực như các tảng băng ở Greenland và Tây Nam Cực cũng như rừng nhiệt đới Amazon.

Các mảnh vụn còn lại sau khi một sông băng bị sụp đổ một phần và đổ xuống phía sau Wiler, gần Blatten, Thụy Sĩ, ngày 29/5/2025.

Những mối đe dọa ngày càng gia tăng đối với sự sống do mức nóng lên 1,5°C gây ra ‘khiến việc từ bỏ nỗ lực trở thành điều không thể chấp nhận về mặt đạo đức’,” ông Rodne Galicha, Giám đốc điều hành Living Laudato Si’ Philippines và thành viên Mạng lưới các tác nhân Công giáo về Khí hậu và Môi trường, một sáng kiến hợp tác quốc tế làm việc với các cơ quan Liên Hợp Quốc về chính sách khí hậu, cho biết.

"Chúng ta không thể để 'vượt ngưỡng' trở thành một cách nói khác của sự đầu hàng. Từ các quốc gia thuộc Nam bán cầu, thông điệp của chúng tôi phải thật rõ ràng: từng phần nhỏ của một độ C vẫn có ý nghĩa, bởi đằng sau mỗi phần nhỏ ấy là con người, cộng đồng, các nền văn hóa và các loài sinh vật,” ông Galicha nói.

Báo cáo được công bố trong bối cảnh lượng phát thải toàn cầu vẫn tiếp tục gia tăng, đạt mức cao kỷ lục vào năm 2024, trong khi sự quan tâm của thế giới đối với vấn đề biến đổi khí hậu đã suy giảm. Dưới thời chính quyền Trump, Hoa Kỳ – quốc gia có lượng phát thải tích lũy lớn nhất trong lịch sử – đã rút khỏi Thỏa thuận Paris (thỏa thuận đặt ra mục tiêu 1,5°C) và khỏi hiệp ước nền tảng làm cơ sở cho thỏa thuận này.

Các cuộc chiến tại Ukraine và Trung Đông đã gây chấn động mạnh đối với thị trường dầu mỏ và năng lượng toàn cầu, trong khi cuộc chạy đua về trí tuệ nhân tạo (AI) đã khiến nhu cầu năng lượng tăng lên theo cấp số nhân.

Trong khi gần 60 quốc gia đã cùng hướng tới việc loại bỏ hoàn toàn nhiên liệu hóa thạch, nhìn chung, các quốc gia vẫn chưa đạt được mục tiêu trong việc xây dựng và thực hiện các kế hoạch khí hậu phù hợp với mục tiêu 1,5°C.

Theo các chính sách hiện hành, nhiệt độ toàn cầu được dự báo sẽ tăng lên 2,6°C vào năm 2100. Trong các kịch bản mà các quốc gia thực hiện đầy đủ mọi cam kết về khí hậu, nhiệt độ sẽ đạt đỉnh ở mức 1,8°C.

“Việc chấp nhận tình trạng vượt ngưỡng đồng nghĩa với việc thừa nhận rằng, vào lúc này, số phận của người nghèo và công trình sáng tạo không phải là ưu tiên của các nhà lãnh đạo toàn cầu,” ông Dean Dettloff, cán bộ nghiên cứu và vận động chính sách của Development and Peace, chi nhánh Canada của Caritas Quốc tế, nhận định.

Khói từ các đám cháy rừng bao phủ khu vực đường cao tốc Princeton–Kamloops, đoạn giữa Princeton và Merritt, tỉnh British Columbia, Canada, ngày 10/8/2026.

Trong Tông huấn năm 2023 Laudate Deum về ‘cuộc khủng hoảng khí hậu’, Đức Giáo hoàng Phanxicô cũng nhắc lại những cảnh báo rằng nhiệt độ có thể đạt mức 1,5°C trong thập niên tới và quá trình chuyển đổi từ nhiên liệu hóa thạch sang năng lượng sạch đang không diễn ra đủ nhanh. Ngài viết: ‘Thế giới mà chúng ta đang sống đang sụp đổ và có thể đang tiến gần đến điểm đổ vỡ.’ Mỗi khi đề cập đến biến đổi khí hậu, Đức Giáo hoàng Lêô XIV luôn kiên trì khẳng định đây là thời khắc của những hành động thực chất, chứ không phải lời nói suông.

Báo cáo được đưa ra chỉ vài ngày sau khi một vụ sập sông băng ở dãy Himalaya gây ra trận lũ quét thảm khốc tại miền trung Nepal, khiến hơn 1.000 người thiệt mạng và hàng nghìn người khác mất tích. Các nhà khoa học vẫn đang phân tích mối liên hệ trực tiếp giữa thảm họa này với biến đổi khí hậu. Điều đã được biết rõ là dãy Himalaya đang nóng lên nhanh gấp hai lần mức trung bình của toàn hành tinh, trong khi các sông băng trên toàn thế giới đã suy giảm đáng kể trong những thập niên gần đây khi nhiệt độ gia tăng.

Bà Lisa Sullivan, cán bộ cấp cao phụ trách chương trình về sinh thái toàn diện của Văn phòng Maryknoll về các vấn đề toàn cầu, gọi báo cáo của Liên Hợp Quốc là ‘một hồi chuông cảnh báo’. "Trận lũ kinh hoàng ở Nepal là minh chứng rõ ràng cho thấy cái giá phải trả khi 'ngôi nhà chung' của chúng ta bị rạn nứt. Tuy nhiên, việc vượt ngưỡng không có nghĩa là chúng ta bỏ cuộc; trái lại, điều đó có nghĩa là phải tăng cường hành động,” bà nói.

Theo bà Sullivan “các cộng đồng đức tin không thể chỉ là những người đứng ngoài thụ động, mà phải trở thành ‘nhân tố thay đổi tích cực’, kết nối cộng đồng quốc tế cùng hướng tới một nỗ lực chung nhằm chữa lành sâu rộng cho hành tinh này”.

Trận lũ quét ở Nepal là thảm họa môi trường mới nhất xảy ra trong một mùa hè có hoạt động thiên tai bất thường dồn dập.

Tại một bệnh viện ở Kathmandu, Nepal, ngày 28/8/2026, Matti Maya Tamang trò chuyện với con trai là Zoyal Ghale, 8 tuổi, em bị thương trong trận lũ quét và vụ sạt lở đất chết người xảy ra ngày 26/8/2026.

Lũ lụt đã xảy ra tại miền bắc Philippines, trong khi những đợt hạn hán nghiêm trọng đang đe dọa mùa màng ở các đảo phía nam. Linh mục Pedro Walpole, S.J, điều phối viên của Mạng lưới River Above Asia Oceania Ecclesia và đang sống tại Philippines, cho biết việc bước vào một kỷ nguyên với mức nóng lên toàn cầu 1,5°C đồng nghĩa với việc hàng triệu người, đặc biệt là người nghèo, sẽ không thể thích ứng với những hiện tượng khí hậu cực đoan ngày càng gia tăng, cũng như những thách thức ngày càng lớn về nguồn nước và lương thực do tình trạng này gây ra. "Chúng ta hoàn toàn không có cơ sở nào để lạc quan," ông nhấn mạnh.

Đức Giám mục Allwyn D’Silva, người Ấn Độ, Chủ tịch Văn phòng Phát triển Con người và Biến đổi Khí hậu thuộc Liên Hội đồng Giám mục Á châu, cho biết qua email rằng các tín hữu Công giáo tại châu lục này – nơi có một trong những hệ sinh thái đa dạng nhất thế giới và những truyền thống tâm linh lâu đời nhất – phải cùng với các tôn giáo khác phối hợp hành động và lên tiếng kêu gọi những nỗ lực mạnh mẽ hơn. “Từ lâu, các cộng đồng tôn giáo ở châu Á đã nhìn nhận rừng, sông ngòi, núi non, đại dương và đất đai không đơn thuần là những nguồn tài nguyên, mà còn là những mối quan hệ sống còn nuôi dưỡng sự sống và văn hóa,” ngài nói.

Bà Jean D'Cunha, cố vấn của Liên hội đồng Giám mục Á châu, cho biết các hành động cần thiết phải bao gồm việc cắt giảm mạnh lượng phát thải, đẩy nhanh việc phát triển và triển khai các nguồn năng lượng tái tạo có khả năng mở rộng quy mô, đồng thời áp dụng những cơ chế loại bỏ carbon có trách nhiệm, song song với việc xây dựng cơ sở hạ tầng có khả năng chống chịu tốt hơn trước biến đổi khí hậu. "Chúng ta đã có đủ dữ liệu phân tích, nền tảng khoa học, công nghệ, chiến lược và cả nguồn tài chính, nếu  những nguồn lực này được ưu tiên một cách có trách nhiệm", bà nói, đồng thời chỉ ra rằng mắt xích còn thiếu hiện nay chính là ý chí chính trị.

Một người xem mẫu xe cứu thương ba bánh chạy điện tại Triển lãm E-Mobility ở Nairobi, Kenya, ngày 5/6/2026.

Trong khi đó, Linh mục Walpole lại bày tỏ sự hoài nghi đối với các công nghệ thu giữ carbon, và gọi đây "chỉ là điều hoang tưởng". "Hãy chấm dứt việc đốt nhiên liệu hóa thạch. Đó mới là con đường thực tế và mang lại hy vọng", ngài khẳng định.

Đồng quan điểm, bà Lorna Gold, người đứng đầu Phong trào Laudato Si', cho rằng phản ứng trước báo cáo của Liên Hợp Quốc phải là "một phản ứng khẩn trương, được thúc đẩy bởi mối quan tâm chung, chứ không phải thái độ buông xuôi". Điều đó bắt đầu từ việc các chính phủ nhanh chóng đẩy mạnh quá trình chuyển đổi từ nhiên liệu hóa thạch sang năng lượng tái tạo, đồng thời tăng cường hỗ trợ các cộng đồng thích ứng với những tác động của biến đổi khí hậu và phục hồi sau các thảm họa liên quan.

"Và chúng ta cần Giáo hội sử dụng sức ảnh hưởng của tiếng nói luân lý, các tổ chức và nguồn lực đáng kể của mình để góp phần thúc đẩy quá trình chuyển đổi đó," bà nói.

Bà Gold nói thêm rằng người Kitô hữu cần phải giữ vững niềm hy vọng, nhưng điều đó không có nghĩa là chúng ta giả vờ như thể mọi chuyện rồi sẽ tự khắc tốt đẹp. "Điều đó có nghĩa là không đầu hàng trước sự tuyệt vọng, nhưng chọn hành động, nhất là khi những điều đang bị đe dọa trở nên hệ trọng hơn bao giờ hết. Trong kỷ nguyên mới khi mức nóng lên toàn cầu vượt ngưỡng 1,5°C, một niềm hy vọng can đảm và chủ động như thế là điều chúng ta cần nhất lúc này,” bà nói.