Văn kiện mới của Vatican đề cập vai trò của “tội sinh thái” trong hoán cải sinh thái

Tác giả: Daniel P. Horan

Nguyễn Ngọc Tuyền biên dịch

TGPSG/NCR -- Ủy ban Thần học Quốc tế (ITC) vừa công bố tài liệu "Chăm sóc ngôi nhà chung: Đáp lại Thiên Chúa Ba Ngôi bằng tinh thần trách nhiệm và tình huynh đệ". Đây là một đóng góp đáng ghi nhận cho những cuộc thảo luận hiện nay về thần học sáng tạo và linh đạo sinh thái.

Tài liệu này được công bố ngày 02/09/2026, đúng vào dịp "Mùa Thụ tạo" năm nay, càng làm nổi bật ý nghĩa của sự kiện này. Qua những suy tư thần học, tài liệu cũng đặt lại vấn đề về lối suy nghĩ coi con người là trung tâm của mọi sự.

Một trong những chủ đề đáng chú ý nhất được đề cập trong tài liệu này, hiện mới chỉ có bản tiếng Ý, là khái niệm "tội sinh thái". Chủ đề này đã được quan tâm ít nhất từ năm 2015, khi Đức Giáo hoàng Phanxicô công bố thông điệp Laudato si’ – Chăm sóc ngôi nhà chung của chúng ta.

Mặc dù Laudato si’ không trực tiếp sử dụng thuật ngữ “tội sinh thái”, phần lớn nội dung thông điệp nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xây dựng mối tương quan đúng đắn giữa con người với các thụ tạo khác. Thông điệp cũng kêu gọi con người không ngừng hoán cải, nỗ lực sống theo tinh thần sinh thái toàn diện.

Dù không trực tiếp sử dụng thuật ngữ "tội lỗi", Đức Giáo hoàng Phanxicô đã trích dẫn lời tuyên bố của Đức Thượng phụ Đại kết Bartholomew năm 1997: "Phạm tội ác chống lại thiên nhiên cũng là phạm tội chống lại chính mình và chống lại Thiên Chúa."

Sau đó, vào năm 2020, Văn kiện Chung kết Thượng Hội đồng Giám mục về Vùng Pan-Amazon đã đưa ra định nghĩa sơ khởi về tội sinh thái như sau:“Chúng tôi đề xuất định nghĩa tội sinh thái là một hành vi hoặc sự thiếu sót trong hành động, đi ngược lại Thiên Chúa, tha nhân, cộng đồng và môi trường. Đó còn là tội lỗi xúc phạm đến các thế hệ tương lai, được thể hiện qua những hành vi và thói quen gây ô nhiễm, phá hủy sự hài hòa của môi trường. Những hành vi này đi ngược lại nguyên tắc phụ thuộc lẫn nhau, phá vỡ các mối dây liên kết giữa các thụ tạo (Sách Giáo lý Hội Thánh Công giáo, số 340–344) và vi phạm tính công bằng.”

Định nghĩa này kế thừa những đề cập trước đó về tội sinh thái trong các văn kiện của các Hội đồng Giám mục ở nhiều khu vực trên thế giới, đồng thời tạo tiền đề cho công trình nghiên cứu tiếp theo của Ủy ban Thần học Quốc tế.

Ủy ban Thần học Quốc tế trình bày định nghĩa về “tội lỗi sinh thái” trong một khung tham chiếu thần học rõ nét. Ủy ban lưu ý rằng, trong truyền thống Kitô giáo, thuật ngữ “tội lỗi” mang ý nghĩa và sức nặng đặc biệt, khác với những thuật ngữ có thể được sử dụng trong các ngành khoa học tự nhiên hoặc khoa học xã hội, chẳng hạn như “tội ác sinh thái” (ecocide).

Ngoài ra, Ủy ban cho rằng nên hiểu “tội sinh thái” theo cách tương tự như các khái niệm “tội lỗi xã hội” và “cơ cấu tội lỗi”, vốn đã được đề cập trong những văn kiện quan trọng của Đức Giáo hoàng Gioan Phaolô II.

Trong phần định nghĩa khái niệm này, Ủy ban Thần học Quốc tế giải thích: “Chúng tôi đề xuất hiểu tội xúc phạm đến ngôi nhà chung là tội chống lại công trình tạo dựng và chống lại chính Đấng Tạo Hóa, vì tội ấy đi ngược lại ý nghĩa của công trình tạo dựng theo ý định của Thiên Chúa.

Bản thân thuật ngữ ‘công trình tạo dựng’ đã mang một ý nghĩa thần học sâu sắc. Thuật ngữ này hướng chúng ta nhìn nhận mọi thụ tạo không đơn thuần như một tập hợp các hữu thể, nhưng như những thụ tạo có nguồn gốc nơi Thiên Chúa, Đấng không ngừng nâng đỡ và gìn giữ tất cả trong sự hiện hữu.

Hơn nữa, mọi tội lỗi đều liên quan đến mối tương quan của chúng ta với Thiên Chúa. Đấng Tạo Hóa đã trao cho chúng ta sứ mạng và trách nhiệm chăm sóc, thậm chí góp phần hoàn thiện ngôi nhà chung. Không chu toàn trách nhiệm ấy, dù bằng hành động hay bằng sự thiếu sót trong hành động, cũng là bất tuân phục Thiên Chúa.

Khi không chăm sóc ngôi nhà chung với đủ sự khôn ngoan, tận tâm và tầm nhìn dài hạn, đồng thời cân nhắc những hệ quả trước mắt, trung hạn và lâu dài, chúng ta không những không tôn trọng kế hoạch của Thiên Chúa và đối xử tệ với công trình tạo dựng, mà còn gây tổn hại cho tha nhân, đặc biệt là những người nghèo nhất và các thế hệ tương lai.

Vì thế, tội chống lại công trình tạo dựng làm tổn thương mối tương quan của chúng ta với Thiên Chúa là Đấng Tạo Hóa, với tha nhân và với chính công trình tạo dựng; đồng thời làm sai lệch ba mối tương quan nền tảng cấu thành con người chúng ta".

Đây là một định nghĩa rất hữu ích, đồng thời cũng mở ra hướng suy tư, đào sâu và tiếp tục hoàn thiện trong thời gian tới, khi Giáo hội ngày càng nhìn nhận nghiêm túc hơn thực trạng tội lỗi sinh thái. Từ công trình nghiên cứu của Ủy ban Thần học Quốc tế về vấn đề này, tôi nhận thấy có một số hệ luận có thể rút ra ngay. Những nhận định của Ủy ban cũng khẳng định giáo huấn thuộc huấn quyền của Đức Giáo hoàng Phanxicô và Đức Giáo hoàng Lêô XIV.

Trước hết, trong công tác mục vụ giáo lý, giáo dục đức tin và việc đào sâu đời sống đức tin của tất cả những người đã lãnh nhận Bí tích Thánh Tẩy, Giáo hội và những người thi hành sứ vụ cần đưa vấn đề tội sinh thái vào nội dung giảng dạy và trao đổi, nhằm giúp các tín hữu đào luyện lương tâm (Gaudium et Spes, số 16).

Cũng như chúng ta thường xuyên đề cập đến những hành vi tội lỗi khác xúc phạm đến Thiên Chúa và gây tổn hại cho tha nhân, chúng ta cũng cần nói đến tội sinh thái ngay từ khi các em còn nhỏ. Việc này cần dựa trên nền tảng Kinh Thánh và Thánh Truyền, đồng thời tham chiếu các văn kiện như Laudato si’, Laudate Deum và Magnifica Humanitas, để góp phần hình thành khả năng phân định luân lý và thúc đẩy sự hoán cải sinh thái.

Liên quan đến vấn đề này, khái niệm “tội sinh thái” cũng cần được bổ sung vào Sách Giáo lý của Hội Thánh Công giáo. Đây là tài liệu chủ yếu dùng để giảng dạy và hướng dẫn những dự tòng, đồng thời thường được các tín hữu đã hiệp thông với Hội Thánh tham khảo.

Đức Giáo hoàng Phanxicô từng đề cập đến khả năng này vào tháng 11/2019, khi ngài phát biểu với các tham dự viên tại một hội nghị về luật hình sự được tổ chức tại Rôma.

Thứ hai, việc định nghĩa này được trình bày rõ ràng và chính thức hơn sẽ giúp tất cả các tín hữu nhắc nhở nhau và yêu cầu nhau có trách nhiệm về những việc mình làm. Thuật ngữ “tội sinh thái” diễn tả tính nghiêm trọng của vấn đề, khiến người ta không thể dễ dàng xem đây là chuyện “tùy chọn” hoặc chỉ dành riêng cho những người quan tâm đến môi trường.

Giờ đây, trong diễn ngôn của Giáo hội, chúng ta có thể gọi tên những gì đang diễn ra ở cấp độ cá nhân, cộng đồng và toàn cầu, điều mà trước đây chúng ta chưa thể diễn đạt rõ ràng như vậy.

Thứ ba, cả các linh mục cử hành Bí tích Hòa Giải lẫn các hối nhân đều cần xem xét lại và đổi mới cách tiếp cận đối với việc xưng tội cũng như việc xác định các việc đền tội được giao.

Đáng lưu ý là lời nguyện xá giải mở đầu bằng lời tuyên xưng về ơn cứu độ, trong đó con người không phải là trung tâm duy nhất, nhưng toàn thể công trình tạo dựng cũng được bao hàm. Khi đọc lời nguyện trên hối nhân, linh mục cầu nguyện: “Thiên Chúa, Đấng giàu lòng xót thương, nhờ cái chết và sự phục sinh của Con Chúa, đã giao hòa thế gian với chính mình và ban Thánh Thần để thứ tha tội lỗi…”

Lời nguyện này gợi lại đoạn Kinh Thánh nổi tiếng Rôma 8,19-21, nói về toàn thể công trình tạo dựng đang mong đợi ngày được hưởng ơn cứu độ. Như thế, lời nguyện xá giải đặt việc Thiên Chúa tha thứ tội lỗi của chúng ta trong viễn tượng cứu độ toàn thể vũ trụ, chứ không giới hạn trong cách nhìn chỉ chú trọng đến hoàn cảnh của riêng con người.

Điều này đưa tôi đến điều mà tôi cho là hệ luận quan trọng nhất của định nghĩa về tội sinh thái đối với chúng ta ngày nay: chúng ta cần xét mình về trách nhiệm đối với công trình tạo dựng.”

May mắn là hiện đã có một số tài liệu hữu ích giúp chúng ta bắt đầu thực hành việc xét mình về trách nhiệm đối với công trình tạo dựng. Chẳng hạn, Dòng Tên và Mạng lưới Liên đới Ignatiô đã xây dựng trang web mang tên Reconciling God, Creation, and Humanity: An Ignatian Examen. Trang web này mời gọi từng Kitô hữu cũng như các cộng đoàn cùng nhìn lại những gì mình đã làm và những điều mình còn thiếu sót trong việc nhận diện và tránh phạm tội sinh thái.

Đại học San Diego cũng đã đăng tải bài suy niệm của nhà đạo đức học Meghan Clark. Bài viết mời gọi độc giả dành thời gian cầu nguyện và suy ngẫm về những giáo huấn sâu sắc trong thông điệp Laudato si’ của Đức Giáo hoàng Phanxicô, qua đó xét lại những suy nghĩ, hành động và cả những thiếu sót của bản thân khi đã không hành động. Ngoài ra, các giáo xứ và giáo phận trên khắp thế giới cũng có những tài liệu hữu ích khác mà chúng ta có thể tìm hiểu thêm.

Tuy nhiên, chúng ta cần có thêm những tài liệu giáo dục và hướng dẫn thiêng liêng, nhằm giúp các tín hữu mở mang nhận thức, nuôi dưỡng tâm hồn và đào luyện lương tâm.

Không bao giờ là quá muộn để đưa việc nhìn lại mối tương quan của mình với thế giới tự nhiên vào những lần xét mình định kỳ. Đây là một thực hành đáng khuyến khích, nhất là khi Mùa Thụ tạo năm nay sắp kết thúc.