Lễ Suy tôn Thánh Giá và Đức Mẹ Sầu Bi

Tác giả: Stephanie A. Mann

Nguyễn Ngọc Tuyền biên dịch

TGPSG/OSV -- Hằng năm, vào ngày 14 tháng 9, Giáo hội cử hành lễ Suy tôn Thánh Giá; ngày hôm sau, 15 tháng 9, là lễ nhớ Đức Mẹ Sầu Bi.

Việc hai lễ này được cử hành liền nhau, dù có cấp bậc khác nhau trong lịch phụng vụ và lịch các thánh, giúp chúng ta hiểu đúng mức độ tôn kính và lòng yêu mến mà chúng ta dành cho Đấng Cứu Thế và Mẹ Người. Chúa Giêsu là Đấng Cứu Thế của chúng ta, Đấng mà chúng ta phải thờ phượng và tôn kính. Còn Mẹ Maria là người môn đệ đầu tiên của Người và là mẫu gương cho chúng ta. Cả hai ngày lễ này đều có lịch sử lâu đời và rất đáng để chúng ta suy gẫm.

Việc tìm lại Thánh Giá

Lễ Suy tôn Thánh Giá được cử hành tại Rôma từ cuối thế kỷ VII để tưởng nhớ việc Hoàng đế Byzantine Heraclius đưa Thánh Giá trở lại Giêrusalem vào năm 629. Theo truyền thống, Thánh Helena, mẹ của Hoàng đế Constantine, đã tìm thấy Thánh Giá thật tại Giêrusalem vào thế kỷ IV. Sau đó, Thánh Giá bị người Ba Tư chiếm giữ. Hoàng đế Heraclius đã lấy lại Thánh Giá sau khi đánh bại vua Ba Tư Khosrau II và đưa Thánh Giá trở về Giêrusalem. Lễ Suy tôn Thánh Giá tưởng nhớ biến cố này.

Chuyện kể rằng, khi gần đến thành thánh Giêrusalem trong y phục lộng lẫy và trang sức quý giá, Hoàng đế Heraclius nhận ra mình không thể bước tiếp được nữa. Khi ấy, Thượng phụ Giêrusalem Zacharias khuyên Hoàng đế Heraclius nên khiêm nhường bằng cách cởi bỏ phẩm phục hoàng gia và bước đi như một người hành hương chân đất. Nhờ đó, ông mới có thể bước tiếp được.

Tuy nhiên, ở khía cạnh sâu xa hơn, ngày lễ gợi nhớ lại chiến thắng của Chúa Giêsu trước cái chết và việc Người hoàn tất lời tuyên bố trọng đại: “Phần tôi, một khi được giương cao lên khỏi mặt đất, tôi sẽ kéo mọi người lên với tôi” (Ga 12,32). Câu này cũng được dùng làm ca hiệp lễ trong ngày lễ này. Phụng vụ Thánh lễ của ngày lễ này bao gồm cả niềm khải hoàn lẫn sự đau thương qua các bài đọc và lời nguyện, bởi Chúa Giêsu vừa chịu khổ nạn, vừa chiến thắng tội lỗi và cái chết.

Nghịch lý diệu kỳ

Bài đọc một trích từ sách Dân số (21,4b-9) nhắc lại câu chuyện Môsê và con rắn đồng được treo trên cây cột. Khi dân Israel than trách Thiên Chúa vì những đau khổ họ phải chịu, họ đã nhìn lên con rắn và được chữa lành khỏi những vết rắn cắn mà Thiên Chúa đã để xảy đến cho họ.

Thánh vịnh đáp ca là lời nhắc nhở đầy thi vị về lòng thương xót của Chúa đối với dân Người sau khi họ phản bội Người: “Miệng họ phỉnh phờ Chúa, lưỡi họ lừa dối Người … Nhưng Người vẫn xót thương, thứ tha không tiêu diệt...”

Bài Tin Mừng theo Thánh Gioan (3,13-17), ghi lại việc Chúa Giêsu đã liên hệ hình ảnh con rắn đồng của Môsê với chính Ngài, khi Ngài nói với Nicôđêmô rằng Ngài phải được giương cao lên để những ai tin vào Ngài sẽ được sống đời đời. Từ đoạn này đã xuất hiện câu Lời Chúa nổi tiếng “Thiên Chúa yêu thế gian đến nỗi đã ban Con Một của Người, để ai tin vào Con của Người thì khỏi phải chết, nhưng được sự sống đời đời.” (Ga 3,16)

Cũng như việc tưởng niệm ngày Thứ Sáu Tuần Thánh, lễ Suy tôn Thánh Giá nhắc chúng ta về nghịch lý kỳ diệu tại tâm điểm đức tin Kitô giáo: chúng ta được cứu chuộc nhờ cuộc khổ nạn và hy tế của Đức Giêsu Kitô, được dâng lên Thiên Chúa Cha.

Lễ Đức Mẹ Sầu Bi

Ngày 15/9 nhắc chúng ta nhớ đến nỗi đau buồn của Đức Mẹ dưới chân Thập Giá, như sự ứng nghiệm lời tiên tri của ông già Simêon trong biến cố Chúa Giêsu được dâng vào Đền Thờ: “Còn bà, một lưỡi gươm sẽ đâm thấu tâm hồn bà” (Lc 2,35). Bài Tin Mừng trong Thánh Lễ này có thể là trình thuật “thân mẫu Người và người môn đệ Người thương mến” đứng bên thập giá Đức Giêsu (Ga 19,25-27), hoặc là trình thuật về việc dâng Đức Giêsu vào Đền Thờ (Lc 2,33-35).

Các bài đọc và lời nguyện trong Thánh lễ tập trung vào những nỗi đau đặc biệt của Đức Maria, nhưng cũng nhấn mạnh đến vinh quang của Mẹ, như câu tung hô Tin Mừng đã tuyên xưng: “Vinh phúc thay Đức Trinh Nữ Maria, Đấng không phải chết mà được lãnh cành thiên tuế tử đạo gần bên thập giá Chúa.”

Lòng sùng kính Đức Mẹ Sầu Bi trở nên phổ biến nơi các đan sĩ Xitô và các tu sĩ Dòng Tôi Tớ Đức Maria (Servite order) vào thế kỷ XIII. Dòng Tôi Tớ Đức Maria là dòng đầu tiên cử hành lễ nhớ Đức Mẹ Sầu Bi. Năm 1814, Đức Giáo hoàng Piô VII đưa lễ này vào Lịch Rôma. Đến năm 1913, Đức Giáo hoàng Piô X chuyển lễ nhớ sang ngày 15/9.

Lịch sử và nghệ thuật

Dòng Tôi Tớ Đức Maria đã phổ biến Kinh Mân Côi Bảy Sự Thương Khó của Đức Mẹ, khuyến khích các tín hữu suy niệm về bảy biến cố đau buồn trong cuộc đời Đức Maria:

• Lời tiên báo của ông Simêon (x. Lc 2,34-35);
• Cuộc trốn sang Ai Cập (Mt 2,13-15);
• Việc Đức Giêsu, lúc còn nhỏ, bị lạc mất tại Đền Thờ (Lc 2,43-45);
• Đức Maria gặp Đức Giêsu trên đường lên Núi Sọ (theo truyền thống Đàng Thánh Giá);
• Đức Giêsu chịu chết trên Thánh Giá (Ga 19,25-30);
• Đức Maria đón nhận thi hài Đức Giêsu vào vòng tay (Mt 27,57-59);
• Thi hài Đức Giêsu được đặt vào mộ (Ga 19,40-42).

Trong nghệ thuật tôn giáo, Đức Mẹ Sầu Bi thường được khắc họa theo ba hình thức:

• Đức Mẹ trong hình ảnh Stabat Mater, đứng bên Thánh Giá;
• Đức Mẹ trong hình ảnh Pietà, được diễn tả như một người mẹ đau khổ ôm lấy thân xác người con đã chết, nổi tiếng nhất là tác phẩm điêu khắc của Michelangelo, nhưng cũng được thể hiện rất xúc động trong bộ phim Cuộc Thương Khó của Chúa Giêsu của Mel Gibson;
• Đức Mẹ Mater Dolorosa – Mẹ Sầu Bi, thường được diễn tả với bảy lưỡi gươm đâm thâu Trái Tim Vô Nhiễm của Mẹ, tượng trưng cho Bảy Sự Thương Khó.