Thánh Augustinô - Bậc thầy của những câu châm ngôn

Thánh Augustinô (354–430) không chỉ là một nhà tư tưởng vĩ đại, mà còn là một văn sĩ tài hoa, với ngòi bút đủ sức diễn đạt trọn vẹn những tư tưởng sâu sắc và phong phú luôn trào dâng trong tâm trí ngài. Là một người có tài truyền đạt, thánh Augustinô có biệt tài cô đọng những hiểu biết và sự khôn ngoan của mình thành những câu châm ngôn ngắn gọn, súc tích nhưng giàu ý nghĩa. Có thể nói, thánh Augustinô đang trở thành một nhân vật được chú ý nhiều, bởi người kế vị thánh Phêrô hiện nay là một người mang tinh thần và truyền thống Augustinô, Đức Giáo hoàng Lêô XIV.

Tâm hồn khắc khoải

Hầu hết mọi người đều quen thuộc với câu châm ngôn nổi tiếng nhất của ngài, xuất hiện ngay ở những trang đầu của tác phẩm Tự Thuật (Confessions): “Chúa đã dựng nên chúng con cho Chúa, và tâm hồn chúng con khắc khoải cho đến khi được nghỉ yên trong Chúa”. (Fecisti nos ad Te, et in quietum est cor nostrum, donec requiescat in Te).

Tất cả chúng ta, ở mức độ này hay mức độ khác, đều mang trong mình một sự khắc khoải. Chúng ta cố gắng vượt qua sự khắc khoải ấy bằng cách tích lũy của cải, tìm kiếm những thú vui hoặc theo đuổi danh vọng. Thế nhưng, càng làm như vậy, lòng chúng ta lại càng thêm bất an và khắc khoải.

Chúng ta khắc khoải bởi vì chúng ta đang xa cách Thiên Chúa. Và phương thuốc duy nhất chữa lành sự khắc khoải ấy chính là trở về và ở lại với Thiên Chúa, Đấng đã dựng nên chúng ta. Trái tim chúng ta được tạo dựng để thuộc về Thiên Chúa. Chỉ nơi Người, chúng ta mới tìm được sự bình an và nghỉ ngơi đích thực.

Trật tự tình yêu

Có lẽ câu châm ngôn quen thuộc thứ hai của thánh Augustinô là: “Hãy yêu đi, rồi làm điều bạn muốn”. Đối với vị Giám mục vĩ đại thành Hippo, tình yêu vận hành theo một trật tự từ thấp đến cao, và đỉnh cao chính là Thiên Chúa. Bao lâu trật tự ấy còn được gìn giữ, tình yêu không thể dẫn đến điều sai trái. Ở đâu có tình yêu, ở đó con người biết tôn trọng mọi sự trong mối tương quan với Thiên Chúa.

Hãy hình dung một tuyến đường sắt chạy từ San Francisco đến New York. Dù bạn lên tàu tại ga nào, miễn là vẫn ở trên tuyến đường ấy, cuối cùng bạn vẫn đến được New York. Cũng vậy, tình yêu đích thực luôn đặt chúng ta trên đúng con đường.

Chúng ta cũng có thể hình dung một chuyến tàu vẫn tiếp tục hành trình dù trên tàu chỉ có một hành khách. Vì thế, thánh Augustinô nói: “Thiên Chúa yêu thương mỗi người chúng ta như thể chỉ có một mình người ấy trên đời”.

Tư tưởng hiện sinh

Thánh Augustinô được mệnh danh là nhà tư tưởng hiện sinh đầu tiên của thế giới. Ngài hiểu rằng ý nghĩa của cuộc sống không chỉ nằm trong tư tưởng hay nhận thức của trí óc, nhưng còn được thể hiện qua những việc bác ái chúng ta thực hiện. “Những lời được viết ở đây chỉ là những khái niệm. Bạn phải tự mình trải qua những kinh nghiệm ấy”. Cũng theo nghĩa đó, tình yêu không chỉ đơn thuần là một ý tưởng, nhưng là sự vươn mình đến với tha nhân. “Tình yêu trông như thế nào? Tình yêu có đôi tay để giúp đỡ người khác. Tình yêu có đôi chân để mau mắn đến với những người nghèo khổ và túng thiếu. Tình yêu có đôi mắt để nhìn thấy cảnh khốn cùng và thiếu thốn. Tình yêu có đôi tai để nghe những tiếng thở dài và những nỗi buồn đau của con người. Đó chính là hình dáng của tình yêu”.

Hãy biết mình

Thánh Augustinô có một tâm hồn thi sĩ. Mọi sự ngài nhìn thấy đều được ngài đón nhận như một phép lạ. Ngài viết: “Các phép lạ không trái với tự nhiên, nhưng chỉ trái với những gì chúng ta biết về tự nhiên”. Thế nhưng, con người lại thường không nhận ra phép lạ mà chính mình là một. Thánh Augustinô viết: “Con người đi khắp nơi để kinh ngạc trước những đỉnh núi cao, những con sóng biển khổng lồ, những dòng sông trải dài, sự bao la rộng lớn của đại dương và những chuyển động tuần hoàn của các vì sao; nhưng lại đi ngang qua chính mình mà chẳng hề ngạc nhiên”. Lời mời gọi “Hãy biết chính mình” vẫn luôn là một điều khó nắm bắt đối với con người.

Khiêm nhường, khiêm nhường, và khiêm nhường

Đối với thánh Augustinô, nhân đức quan trọng nhất chính là “khiêm nhường, khiêm nhường và khiêm nhường”. Ở đây, ngài không lặp lại một cách dư thừa, nhưng muốn nhấn mạnh đặc biệt đến tầm quan trọng của nhân đức này. Ngài viết: “Khiêm nhường là nền tảng của mọi nhân đức khác; vì thế, trong một tâm hồn không có nhân đức này, thì mọi nhân đức khác cũng chỉ có thể tồn tại ở vẻ bề ngoài”. Thế nhưng, đối với thánh Augustinô, “nơi sự khiêm nhường có một điều gì đó thật lạ lùng: nó làm cho tâm hồn trở nên cao cả hơn”. Điều này hoàn toàn có ý nghĩa, bởi vì khiêm nhường chính là sống trong sự thật, và khi sống trong sự thật, chúng ta được tự do. Chúng ta không còn phải bận tâm hay khổ sở vì những ảo tưởng về con người thật của mình. Nhờ sự khiêm nhường, chúng ta được đặt trên nền tảng vững chắc của thực tại.

Sự khiêm nhường làm nảy sinh tất cả những nhân đức khác. Vì thế, thánh Augustinô có thể nói rằng: “Tình yêu chính là trật tự của các nhân đức”. Khái niệm về trật tự giữ một vị trí thiết yếu trong tư tưởng của thánh Augustinô. Người khôn ngoan, người bạn của Thiên Chúa, biết quy hướng và sắp đặt toàn bộ cuộc đời mình về Thiên Chúa, đồng thời nhận ra rằng: “Bình an là sự thanh thản của một trật tự đúng đắn”.

Công bằng xã hội

Thánh Augustinô không phải là người xa lạ với một ý thức sâu sắc về công bằng xã hội. Lời giáo huấn của ngài vừa đơn sơ vừa khôn ngoan: “Hãy tìm xem Thiên Chúa đã ban cho bạn bao nhiêu, rồi từ đó lấy phần bạn cần; phần còn lại là điều người khác đang cần”.

Trong vấn đề này, ngài cũng đưa ra một lời khuyên hết sức thực tế: “Vì bạn không thể làm điều tốt cho tất cả mọi người, nên hãy đặc biệt quan tâm đến những người mà, do những hoàn cảnh về thời gian, địa điểm hay tình thế, được đặt trong mối liên hệ gần gũi hơn với bạn”.

Thần học và thi ca

Thánh Augustinô có một cách tuyệt vời để hòa quyện thần học với thi ca. Ngài viết: “Lạy Chúa Thánh Thần, xin ngự đến tràn đầy tâm hồn con. Xin soi sáng những góc tối của ngôi nhà tâm hồn đã bị lãng quên này, và xin giãi những tia sáng vui tươi của Ngài nơi đó”.

Về việc loại trừ các thói hư tật xấu, ngài viết: “Chúng ta biến chính những tật xấu của mình thành một chiếc thang đưa chúng ta lên cao, khi chúng ta biết giẫm đạp lên chính những tật xấu ấy dưới chân”.

Cầu nguyện 

Là một vị giám mục tốt lành, thánh Augustinô nhắc nhở các môn đệ rằng, nếu chúng ta luôn kiên trì cầu nguyện, Thiên Chúa sẽ cùng hoạt động với chúng ta. Vì thế, ngài khuyên: “Hãy cầu nguyện như thể mọi sự đều tùy thuộc vào Thiên Chúa. Hãy làm việc như thể mọi sự đều tùy thuộc vào bạn”. Thánh Augustinô luôn ý thức sâu sắc về mối tương tác giữa Thiên Chúa và con người. Trong tương quan với con người, Thiên Chúa vừa biểu lộ quyền năng sáng tạo, vừa tôn trọng sự tự do của con người: “Thiên Chúa tạo dựng chúng ta không cần đến sự cộng tác của chúng ta, nhưng sẽ không cứu độ chúng ta nếu không có sự đồng thuận của chúng ta”. Chúng ta có thể bày tỏ lòng biết ơn về hồng ân hiện hữu của mình bằng cách phụng sự Thiên Chúa trên hành trình hướng đến ơn cứu độ.

Là một Tiến sĩ Hội Thánh, nhờ sự nhạy bén về thần học của mình, thánh Augustinô xem ra chỉ đứng sau Thánh Tôma Aquinô mà thôi.