Văn chương - Lời vọng thiêng liêng: Trò chuyện về Biên niên sử Narnia của C.S.Lewis

TGPSG -- Số thứ tư của chương trình tọa đàm Văn chương - Lời vọng thiêng liêng đến với Biên niên sử Narnia của C. S. Lewis, cụ thể là tập “Sư tử, Phù thủy và cái tủ áo”. Từ một câu chuyện tưởng chừng dành riêng cho thiếu nhi, cuộc trò chuyện mở ra những suy tư về Thiên Chúa, về niềm hy vọng và về chỗ đứng của trí tưởng tượng trong đời sống đức tin hôm nay.

Những câu hỏi của đức tin

Sau hành trình cùng Hermann Hesse, Éric-Emmanuel Schmitt và Georges Bernanos ở các số trước, chương trình bước vào một không gian khác hẳn, với khu rừng phủ tuyết, ngọn đèn đường đứng lặng giữa rừng, con sư tử biết nói, mụ phù thủy và chiếc tủ áo cũ. Bảy tập của bộ truyện, vốn quen thuộc với độc giả Việt Nam qua bản dịch của Hồng Vân, có thể được đọc như bảy chiều kích của đời sống đức tin, lần lượt là Sáng tạo, Cứu chuộc, Quan phòng, Khôi phục, Lữ hành, Trung tín và Cánh chung.

Tập "Sư tử, Phù thủy và cái tủ áo", nơi nhiều độc giả lần đầu gặp gỡ Aslan, gần với chủ đề Cứu chuộc. Câu chuyện về bốn anh em nhà Pevensie lạc vào một Narnia chìm trong mùa đông “chẳng bao giờ đến Giáng Sinh”, về sự phản bội của Edmund, về cái chết tự nguyện của Aslan trên Bàn Đá và cuộc phục sinh lúc bình minh là điểm tựa cho toàn bộ cuộc trò chuyện giữa linh mục Giuse Bùi Quang Minh, S.J. và ba vị khách mời.

Từ những cảm nhận đầu tiên, cuộc trò chuyện gợi ra ba câu hỏi:

Câu hỏi thứ nhất khởi đi từ lời mô tả Aslan, “Ngài không an toàn. Nhưng Ngài tốt lành”, để tìm hiểu vì sao người ta vẫn đi theo một vị vua không an toàn.

Câu hỏi thứ hai liên quan đến cái kết của truyện, khi bốn vị vua trở về qua tủ áo và lại là những đứa trẻ như ngày đầu, khiến người đọc tự hỏi những năm tháng ở Narnia là thật hay chỉ là giấc mơ giữa thời chiến, và người trẻ hôm nay đang mơ về điều gì giữa một thế giới đầy bất an.

Câu hỏi thứ ba nảy sinh từ những vần thơ tiên tri về việc Aslan đến xua tan mùa đông, rằng nếu ân sủng đã làm tất cả thì con người còn giữ vai trò gì.

Đó cũng là những câu hỏi mà đức tin Kitô giáo chưa bao giờ thôi đối diện, về căn tính của Thiên Chúa, về thực tại của thế giới và về ý nghĩa của con người trong chương trình của Ngài.

Một vị vua thiện hảo chịu đau khổ

Phần thứ nhất xoay quanh lời của ông bà Hải Ly rằng Aslan không phải là con sư tử đã được thuần hóa. Trong nội tâm mỗi người luôn diễn ra cuộc giằng co giữa nhu cầu yên ổn của bản thân và lời mời chiêm ngắm sự tốt lành của Thiên Chúa, một sự tốt lành nhiều khi đòi hỏi con người vượt qua thử thách. Hình ảnh sư tử còn gợi nhớ sách Khải Huyền, nơi Đức Kitô vừa được gọi là Sư tử của chi tộc Giuđa vừa hiện ra như Con Chiên bị sát tế (Kh 5,5-6).

Xét từ góc độ văn học, Lewis xây dựng Aslan bằng một thủ pháp “vắng mặt”. Aslan xuất hiện rất ít, có những chương hoàn toàn vắng bóng Ngài, và cả Narnia sống trong niềm mong đợi Ngài. Tác phẩm cho thấy Aslan không làm thay tất cả. Aslan trở về, song Peter phải dẫn quân ra trận; Susan và Lucy là những người ở lại bên Ngài trong đêm tối; bốn anh em được trao trách nhiệm cai trị. Đây là câu trả lời cho vai trò của con người trong công trình cứu chuộc. Ân sủng không thay thế con người, ân sủng nâng con người lên để tham dự vào điều lớn hơn chính mình.

Chi tiết ngai vàng Narnia được dành cho “con trai của Adam và con gái của Eva” tiếp tục mở rộng suy tư ấy về phẩm giá và ơn gọi của con người.

Qua đêm tối đến hy vọng

Phần thứ hai đi vào chiều kích hy vọng. Các biến cố của tập truyện thường được đánh dấu bằng những bữa ăn. Những viên thạch đường mà Bạch Phù thủy dùng để dụ dỗ Edmund tương phản với các bữa ăn huynh đệ đầm ấm, còn bữa tiệc sau khi Aslan sống lại gợi đến tiệc cưới ngày cánh chung, khi mọi sự được đưa về trật tự tốt lành Thiên Chúa đã an bài. Từ đó nảy sinh một câu hỏi thần học, rằng vì sao Aslan, Chúa tể của Narnia, lại chấp nhận trả giá bằng mạng sống thay vì dùng quyền năng để xóa bỏ luật lệ mà Bạch Phù thủy viện dẫn. Chính ở điểm này huyền thoại khác với cổ tích. Trong cổ tích, người anh hùng giết phù thủy; Lewis thì buộc người đọc ngồi nhìn Aslan chết, nghĩa là cùng trải qua Thứ Sáu Tuần Thánh.

Kể về cảnh Bàn Đá, tác giả không đi vào nội tâm của Aslan, để Ngài vẫn là một mầu nhiệm, và dẫn người đọc nhìn mọi sự qua đôi mắt của Susan và Lucy, hai cô bé không hiểu hết điều đang xảy ra, chỉ lặng lẽ đi theo và bất lực chứng kiến. Cách kể này gần gũi với trình thuật Thương Khó, nơi các thánh sử để Đức Maria, Maria Mađalêna và người môn đệ Chúa yêu trở thành đôi mắt của người đọc. Vì đã cùng hai cô bé đi qua đêm tối, niềm vui khi Bàn Đá nứt vỡ không còn là niềm vui của người biết trước kết thúc, mà là niềm vui của người vừa được gặp lại người mình yêu. Lewis kể về sự phục sinh theo cách khiến người đọc thực sự kinh nghiệm hy vọng.

Hình ảnh Sơn Dương Trắng ở cuối truyện, con vật dẫn bốn vị vua trở lại chiếc tủ áo, đặt ra câu hỏi đó là dấu chấm hết của hy vọng hay khởi đầu của một hy vọng khác. Trong truyền thống Celtic, Sơn Dương Trắng là lời mời hướng về điều vượt khỏi thế giới thường ngày, và Narnia, dù đẹp đến đâu, cũng chỉ là ngón tay chỉ về phía ấy.

Truyện thần thoại trong đời sống đức tin

Xét ở góc độ nghiên cứu văn học, thần thoại là cách kể bằng hình ảnh, biểu tượng và trí tưởng tượng nhằm diễn tả những chân lý vượt quá khả năng diễn đạt của lý luận thông thường. Kinh Thánh cũng chứa nhiều yếu tố mang chiều kích ấy, từ vườn Địa Đàng, bụi gai cháy cho đến những thị kiến trong sách Khải Huyền. Bài nói của Đức Giáo hoàng Lêô XIV với các nhà văn nhân dịp kỷ niệm 100 năm thành lập Nhà xuất bản Vatican ngày 24 tháng 6 năm 2026 soi sáng thêm điều này, khi Ngài xem việc viết văn là một hành vi của sự thật và của mặc khải, bởi nó cho thấy chúng ta là ai, tin và hy vọng điều gì. Cũng trong bài nói ấy, Đức Thánh Cha đã dẫn lời C. S. Lewis (1) 

Thư của Đức Thánh Cha Phanxicô về vai trò của văn chương (2) cũng đi theo hướng đó. Có thể nói, ngay cả cách Chúa Giêsu cũng trình bày chân lý Nước Trời  bằng cách kể dụ ngôn người gieo giống, người cha nhân hậu, người Samari tốt lành. Trong việc dạy giáo lý, những định nghĩa khô khan đôi khi trở thành rào cản che khuất vẻ đẹp của đức tin, trong khi câu chuyện đức tin trở nên sống động khi được thuật lại từ kinh nghiệm thật của người kể. Đọc Narnia dưới lăng kính ấy, Edmund hiện lên như hình ảnh người con hoang đàng, và việc Aslan làm cho những bức tượng đá sống lại gợi đến Đức Kitô xuống ngục tổ tông.

Người trẻ hôm nay sống giữa nhiều thế giới tưởng tượng, từ phim giả tưởng, game đến anime, nhưng những thế giới ấy thường chỉ giúp người ta thoát khỏi thực tại. Narnia thì khác, bởi đọc xong, người ta muốn trở về cuộc sống thật với một trái tim tốt hơn. Văn chương thần thoại không thay thế đức tin mà chuẩn bị tâm hồn cho đức tin, giúp con người biết kinh ngạc, biết chờ đợi và biết hy vọng vào điều lớn hơn chính mình.

Lời mời “hãy mở mắt mà nhìn”

Nếu được mang một điều từ Biên niên sử Narnia trở về đời sống, có lẽ đó là câu nói về vị vua không an toàn nhưng tốt lành, như lời nhắc rằng đức tin là tin tưởng vào sự tốt lành của Thiên Chúa ngay cả khi con đường không bằng phẳng. Đó cũng có thể là hình ảnh Sơn Dương Trắng, biểu tượng của những điều kỳ diệu đang chờ ở phía trước, của một hành trình không dễ dàng nhưng làm con người can đảm và trưởng thành hơn. Hoặc đó là cách Lewis xây dựng Aslan bằng nỗi nhớ của những nhân vật khác, bởi con người hôm nay cũng thường gặp Thiên Chúa như thế, qua nỗi khát khao, qua những chứng tá và những trang văn.Chương trình khép lại bằng những dòng cuối của “Sư tử, Phù thủy và cái tủ áo”, khi vị giáo sư già dặn các em hãy mở to mắt ra mà nhìn. Lời dặn ấy cũng là điều văn chương, khi trở thành lời vọng thiêng liêng, không ngừng gửi đến người đọc. Narnia chưa bao giờ chỉ là một vùng đất; đó là nơi giúp con người nhớ rằng điều thiện không yếu đuối và hy vọng không phải là ảo tưởng.

Bài: Media TGPSG