Số 5 Văn chương - Lời vọng thiêng liêng: Nhà giả kim - Hành trình ra đi để nhận diện kho báu và ơn gọi đời mình

Số 5 Văn chương - Lời vọng thiêng liêng: Nhà giả kim - Hành trình ra đi để nhận diện kho báu và ơn gọi đời mình

TGPSG -- Trong tiểu thuyết Nhà giả kim của Paulo Coelho, bước ngoặt đắt giá nhất lại diễn ra vào lúc tưởng chừng mọi nỗ lực của nhân vật chính đều sụp đổ. Dưới chân kim tự tháp Ai Cập, sau khi bị cướp mất số vàng cuối cùng, chàng chăn cừu Santiago vô tình nghe tên cướp kể về giấc mơ của hắn: một kho báu chôn dưới ngôi nhà thờ hoang ở Tây Ban Nha, chính là nơi Santiago từng ngả lưng cùng đàn cừu trước ngày lên đường. Chi tiết khép lại vòng tròn lưu lạc ấy đặt ra một nghịch lý mang tính bản thể: nếu kho báu vốn đã nằm sẵn ở điểm khởi đầu, vì sao con người vẫn phải băng qua muôn trùng sa mạc mới có thể chạm tay vào?

1. Cấu trúc ngụ ngôn và sức nặng của sự tự do chọn lựa

Nhìn từ góc độ thi pháp, Nhà giả kim được kiến tạo theo mô-típ cổ điển của một câu chuyện ngụ ngôn về hành trình trưởng thành: nhân vật nghe tiếng gọi, gặp gỡ những người dẫn đường, vượt qua thử thách để rồi trở về chốn cũ với một tầm nhìn đã được biến đổi. Hệ thống biểu tượng giàu sức gợi như sa mạc, ốc đảo, đàn cừu, kho báu cùng lối hành văn súc tích, mang âm hưởng châm ngôn giúp tác phẩm dễ dàng chạm đến tâm thức người đọc trẻ.

Tuy nhiên, chiều sâu thuyết phục của tác phẩm không nằm ở những lời triết lý được đúc kết sẵn, mà ở những khoảnh khắc nhân vật buộc phải đưa ra quyết định trong màn sương của sự bất định. Chặng dừng gần một năm tại cửa hàng pha lê ở Marốc là một lát cắt tiêu biểu. Bị lừa mất trắng ngay khi đặt chân đến vùng đất lạ, Santiago phải dùng sức lao động để gây dựng lại từ đầu. Khi đã tích góp đủ tiền để có thể quay về Tây Ban Nha mua lại đàn cừu và khôi phục nếp sống an toàn cũ, cậu bắt gặp hai viên đá Urim và Thummim, kỷ vật của vị vua già Melchizedek. Nếu lần ra đi đầu tiên mang theo sự háo hức, bồng bột của tuổi trẻ muốn khám phá thế giới, thì quyết định đi tiếp tại Marốc mang sức nặng của một sự dấn thân trưởng thành. Lúc này, Santiago đã nếm trải cái giá của sự mất mát và ý thức rõ những rủi ro đang chờ phía trước. Việc chọn tiếp tục hành trình hướng về Ai Cập cho thấy ước mơ không được nuôi dưỡng bằng sự mộng mơ viển vông, mà bằng lao động thực tế, sự cân nhắc tỉnh táo và bản lĩnh dám bắt đầu lại sau đổ vỡ.

2. Đọc dấu chỉ dưới ánh sáng của sự phân định và ơn gọi

Đặt tác phẩm trong lăng kính đối thoại với đức tin Kitô giáo, những biểu tượng quen thuộc của Nhà giả kim mở ra nhiều tầng ý nghĩa Kinh Thánh. Hình ảnh người chăn cừu gợi nhắc đến Đức Giêsu chính là Vị Mục Tử nhân lành; hành trình băng qua sa mạc gợi nhớ cuộc xuất hành của dân Chúa trong Cựu Ước, nơi con người được thanh luyện giữa hoang địa để học cách tín thác. Đặc biệt, chi tiết bức ảnh Đức Giêsu xuất hiện trong căn nhà của bà lão giải mộng gợi lên một băn khoăn rất thực tế: đứng trước ngã rẽ tương lai, con người đang thực sự tìm kiếm ý Chúa, hay chỉ muốn tìm một lời bảo đảm chắc chắn để khỏa lấp nỗi sợ hãi?

Trong kinh nghiệm thiêng liêng, con người thường mang tâm lý muốn biết trước kết cục để yên tâm chọn lựa. Thế nhưng, một lời bói toán hay một sự định đoạt cứng nhắc lại vô tình đóng khung tự do, khiến ta ngại bước ra khỏi vùng an toàn. Ngược lại, thái độ phân định Kitô giáo đòi hỏi một tiến trình nội tâm sâu lắng hơn: biết lắng nghe những chuyển động trong tâm hồn, suy xét các biến cố xảy đến trên đường đời và kiên trì đối thoại với Thiên Chúa ngay cả khi hoàn cảnh xoay chiều. Giống như hành trình của các đạo sĩ thuở xưa – dấu chỉ ngôi sao giúp họ cất bước, nhưng chính lòng tin mới nâng đỡ họ đi xuyên qua những chặng đường chưa biết trước.

Từ đó, hành trình theo đuổi "Vận Mệnh" của Santiago có thể được soi chiếu dưới ánh sáng của ơn gọi. Ơn gọi không phải là một kịch bản được lập trình sẵn mà con người chỉ việc bước theo một cách thụ động, cũng không phải là sự chọn lựa thuần túy theo kỳ vọng của gia đình (như ước muốn của cha mẹ Santiago muốn cậu làm linh mục) hay thói quen cũ (tiếp tục nghề chăn cừu). Ơn gọi là cuộc gặp gỡ giữa lời mời gọi của Thiên Chúa và lời đáp trả tự do của con người. Lời đáp ấy không hoàn tất trong một khoảnh khắc, mà được định hình dần qua thời gian, qua những lần do dự, vấp ngã và chọn lại. Với người trẻ đang loay hoay tìm hướng đi, hành trình của Santiago khẳng định một chân lý mục vụ: có những điều về căn tính và sứ mạng của bản thân chỉ dần sáng tỏ khi ta dám dấn bước và chịu trách nhiệm trọn vẹn cho lựa chọn của mình.

3. Nghệ thuật kể chuyện và cái nhìn trân trọng tha nhân

Trên hành trình đi tìm kho báu, Santiago không đơn độc. Những nhân vật như ông chủ tiệm pha lê hay nàng Fatima xuất hiện với những nét chấm phá vừa đủ để làm nổi bật tiến trình nội tâm của nhân vật chính. Nếu ông chủ tiệm pha lê đại diện cho nỗi sợ hãi khiến con người chôn chân tại chỗ với những giấc mơ dang dở, thì Fatima lại hiện thân cho một tình yêu trưởng thành và giải phóng. Xuất hiện đúng lúc Santiago tìm thấy lý do ngọt ngào nhất để dừng chân tại ốc đảo, Fatima không giữ cậu lại cho riêng mình. Vẻ đẹp của cô nằm ở sự thấu hiểu và tôn trọng tự do của người mình yêu: cô để Santiago ra đi hoàn tất hành trình, và chính tình yêu ấy trở thành điểm tựa tinh thần giúp cậu có đủ can đảm tiến bước.

Tuy nhiên, cấu trúc trần thuật tập trung tuyệt đối vào điểm nhìn của Santiago cũng để lại một khoảng lặng đáng suy ngẫm. Vì câu chuyện xoay quanh bước chân của nhân vật chính, người đọc chỉ thấy các nhân vật phụ qua vai trò hỗ trợ hay cản trở dự định của cậu. Trong đời sống thường nhật, con người cũng dễ rơi vào lối nhìn vị kỷ ấy: đánh giá tha nhân qua mức độ hữu ích của họ đối với kế hoạch của mình, thậm chí biến người bên cạnh thành nơi trút bỏ những bực dọc cá nhân.

Dưới góc nhìn mục vụ, việc nhận diện giới hạn này mời gọi chúng ta trở về với nền tảng nhân học Kitô giáo: mỗi tha nhân gặp gỡ trên đường đời đều được dựng nên theo hình ảnh Thiên Chúa, mang trong mình phẩm giá bất khả xâm phạm, sự tự do và một hành trình ơn gọi riêng biệt. Biết ơn sự đồng hành của người khác không dừng lại ở cảm xúc nhất thời, mà phải được cụ thể hóa bằng sự quan tâm chân thành: tự hỏi xem họ đang hướng về đâu, đang tìm kiếm điều gì và cần sự nâng đỡ nào từ phía chúng ta. Khoảnh khắc Santiago trở về ngôi nhà thờ hoang đã sập một nửa mái, ngước nhìn bầu trời đầy sao qua khoảng trống đổ nát và cầm lấy chiếc xẻng, vòng tròn hành trình mới thực sự khép lại. Đàn cừu năm xưa không còn, nhưng tâm hồn người lữ hành đã khác. Chuyến đi dài không làm thay đổi vị trí của kho báu, nhưng nó thay đổi chính con người Santiago: giúp cậu có đôi mắt để nhận ra nơi cần đào, và một trái tim biết trân trọng những ân huệ nhận được từ bao cuộc gặp gỡ dọc đường.

Cuối cùng, kho báu vẫn nằm yên dưới gốc cây sung dâu, nhưng Santiago vẫn phải tự tay đào lên bằng chính sức lực của mình. Hình ảnh ấy là một ẩn dụ đẹp đẽ cho đời sống đức tin: ân sủng và lời mời gọi của Thiên Chúa luôn hiện diện sẵn sàng trong chính thực tại đời thường, nhưng để kho báu ấy thực sự thuộc về mình, mỗi người vẫn cần dùng trọn vẹn sự tự do, lòng tín thác và nỗ lực dấn thân để tự tay khai mở.

Top