Khi AI thay đổi diện mạo truyền thông, các nữ tu Công giáo mang đến giá trị không gì có thể thay thế

Tác giả: Chris Herlinger

Từ Tâm biên dịch

TGPSG/GSR -- Tôi và các đồng nghiệp tại Global Sisters Report (GSR) đều nhận thấy, thậm chí không khỏi lo ngại, tốc độ phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi diện mạo truyền thông đương đại. Sự phát triển này đặt ra cho chúng tôi những vấn đề cấp bách liên quan đến thông tin sai lệch, niềm tin của công chúng và tương lai của ngành báo chí.

Đối với những người làm truyền thông Công giáo, trong đó có các nữ tu đang hoạt động trong nhiều lĩnh vực truyền thông khác nhau, những thay đổi này đặt ra những thách đố đặc biệt: Làm thế nào để thích ứng với môi trường thông tin ngày càng bất ổn mà vẫn trung thành với sứ mạng truyền tải sự thật?

Đó là lý do khiến tôi đặc biệt quan tâm đến loạt bài tường thuật gần đây của chúng tôi về Đại hội Truyền thông Công giáo Thế giới SIGNIS, diễn ra tại Kigali, Rwanda. Đại hội do Hiệp hội Truyền thông Công giáo Thế giới tổ chức vào tháng 8, quy tụ khoảng 300 tham dự viên, trong đó có gần 50 nữ tu Công giáo, cùng thảo luận về những thách đố và cơ hội mà truyền thông Công giáo đang đối diện. Đây cũng là lần đầu tiên đại hội được tổ chức tại châu Phi.

Trong số các diễn giả có nữ tu Nina Krapić, Phó Giám đốc Văn phòng Báo chí Tòa Thánh, và bà Marijana Grbeša Zenzerović, giáo sư Đại học Zagreb, người thường xuyên cộng tác với Bộ Truyền thông của Tòa Thánh.

Cả hai diễn giả đều nhìn nhận diện mạo truyền thông hiện nay một cách thẳng thắn và tỉnh táo.

Nữ tu Krapić nhận định: “Môi trường truyền thông hiện nay đang tràn ngập nội dung do AI tạo ra. Đó là tình trạng sản xuất nội dung ồ ạt, đi kèm với thông tin sai lệch và thông tin xuyên tạc.”

Cùng chia sẻ mối quan ngại này, bà Zenzerović cảnh báo rằng môi trường truyền thông thay đổi nhanh chóng đang đặt ra những thách đố lớn cho Giáo hội Công giáo và những người làm truyền thông của Giáo hội; đây không phải là những thách đố dễ dàng tìm được cách ứng phó.

Theo bà, trước hết là “khối lượng khổng lồ các nội dung tôn giáo do AI tạo ra, từ những dự án Kinh Thánh ứng dụng AI cho đến các thử nghiệm gây nhiều tranh cãi, như việc sử dụng AI để soạn các bài giảng lễ”.

Bên cạnh đó, bà Zenzerović cho biết, lượng thông tin sai sự thật và gây hiểu lầm liên quan đến Giáo hội “lớn đến mức không thể kiểm chứng và đính chính một cách toàn diện”.

Gần đây, chính tôi cũng chứng kiến một trường hợp trên Facebook. Tôi bắt gặp một bài đăng cho thấy Đức Giáo hoàng Lêô XIV đột ngột ngã bệnh trước công chúng, kèm theo những lời cảnh báo về tình trạng sức khỏe của ngài. Hình ảnh do AI tạo ra cùng dòng tiêu đề giật gân đi kèm hoàn toàn không đúng sự thật. Tương tự, nhiều bài giảng được gán cho Đức Giáo hoàng Lêô cũng không phải do ngài thực hiện.

Điều đáng nói là ở đây có một nghịch lý lớn. Theo bà Zenzerović, thông điệp trong văn kiện Magnifica Humanitas mới đây của Đức Giáo hoàng Lêô XIV đề cập đến nhiều mối quan ngại liên quan đến AI, cần được hiểu như một lời kêu gọi gửi đến tất cả các bên liên quan, kể cả những nền tảng kỹ thuật số, “hãy nhận ra và đảm nhận trách nhiệm của mình trong việc định hình tương lai nhân loại”.

Tuy nhiên, bà Zenzerović cũng có lý khi cho rằng không thể đơn giản phủ nhận hay gạt bỏ AI. Chúng ta không thể đưa thần đèn trở lại chiếc bình, và cũng không nên mong muốn điều đó.

Bà nhận định: “Công nghệ và AI mang lại nhiều lợi ích, từ khả năng kết nối rộng rãi hơn cho đến những cơ hội giáo dục gần như không có giới hạn”.

Theo bà, một lợi ích tiềm năng của AI “là khả năng giúp thu hẹp khoảng cách tri thức giữa những cộng đồng có nhiều nguồn lực và những cộng đồng còn thiếu thốn. Đây là điều mà những người làm truyền thông cần chủ động tìm hiểu và ứng dụng nhằm phục vụ lợi ích của cộng đồng mình”.

Một bối cảnh truyền thông đáng quan ngại

Theo bà Zenzerović, nếu sự trỗi dậy của AI là thách đố lớn nhất, thì một vấn đề khác không kém phần đáng lo ngại là ảnh hưởng của báo chí chuyên nghiệp ngày càng suy giảm. Đây cũng là vấn đề liên quan trực tiếp đến công việc mà các đồng nghiệp và tôi đang thực hiện.

Tại Global Sisters Report, chúng tôi luôn cố gắng đưa tin một cách công bằng và chính xác, vì tin rằng điều đó góp phần thúc đẩy và bảo vệ sự thật về con người, các sự kiện và những vấn đề của xã hội.

Tuy nhiên, bà Zenzerović cho rằng bối cảnh truyền thông hiện nay đang chứng kiến những diễn biến đáng lo ngại, chẳng hạn như “sự thống trị ngày càng lớn của các nền tảng kỹ thuật số và cơ chế kiểm duyệt nội dung bằng thuật toán. Những yếu tố này có thể làm gia tăng sự phân cực và góp phần tạo ra nhiều thực tại song song”.

Theo bà, những người làm truyền thông Công giáo “có trách nhiệm quan trọng trong việc giúp cộng đồng hiểu rõ những nguy cơ gắn liền với các diễn biến này”.

Bà cũng nêu lên một nhận định rất đáng lưu tâm: không gian công cộng toàn cầu, vốn chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của truyền thông, đang “phần lớn bị một số ít tập đoàn chi phối và tư hữu hóa. Những tập đoàn này nắm trong tay quyền lực to lớn, có khả năng tác động đến hướng phát triển của xã hội và cuối cùng là của cả nền văn minh nhân loại”.

Điều này chạm đến một sự thật căn bản: lợi ích của các tập đoàn ấy “không phải lúc nào cũng đồng nhất với công ích”.

Một trong những nhóm luôn dành sự quan tâm đặc biệt đến công ích chính là các nữ tu Công giáo. Trong phần trình bày của mình, nữ tu Krapić đã dành nhiều thời gian suy tư về vai trò của các nữ tu trong môi trường truyền thông toàn cầu.

Nữ tu Krapić đặt ra cho các tham dự viên một câu hỏi đáng suy nghĩ: Trong 24 giờ mỗi ngày, các nữ tu nghe được những gì?

Theo chị, các nữ tu “có cơ hội trực tiếp tiếp xúc với những vấn đề thực sự của con người”. Cùng với nhau, trong tư cách một cộng đoàn toàn cầu và là thành phần của Giáo hội rộng lớn hơn, “các chị còn tích lũy được một kho tàng kinh nghiệm phong phú và đặc biệt trong việc đồng hành, đáp lại những vấn đề ấy”.

Từng chứng kiến hoạt động của các nữ tu tại năm châu, tôi cho rằng nhận định của nữ tu Krapić hoàn toàn xác đáng khi nói rằng các nữ tu “lắng nghe những câu hỏi sâu xa nhất của nhân loại và đồng hành với mọi người trên hành trình tìm kiếm câu trả lời”.

Đó có thể là những câu hỏi về cuộc sống, về “việc xây dựng gia đình, giáo dục và khám phá ơn gọi của mỗi người. Những câu hỏi liên quan đến cách xây dựng gia đình hạnh phúc và cộng đồng vững mạnh hơn. Những trăn trở của người cao tuổi và những người chăm sóc họ; những băn khoăn của người đau bệnh và gia đình họ”.

Các nữ tu lắng nghe những câu chuyện – những câu chuyện “về bách hại, di cư, nghiện ngập, hòa giải, cô đơn và hy vọng”, nữ tu Krapić tiếp tục chia sẻ. Nhưng các nữ tu không chỉ lắng nghe, mà còn đồng hành với những người “đang tìm kiếm ý nghĩa cuộc sống, khát khao tự do, phải đối diện với những quyết định khó khăn, đau buồn trước mất mát và nỗ lực xây dựng lại cuộc đời”.

Những kinh nghiệm ấy đem lại cho các nữ tu một góc nhìn quý giá và độc đáo, bởi những cuộc gặp gỡ của các chị với con người không phải là những trải nghiệm trừu tượng. Nữ tu Krapić giải thích: “Đối với một nữ tu, người tị nạn không phải là một câu chuyện thời sự xa xôi. Đó là một người mà chị đang đồng hành cho đến khi họ có thể tự đứng vững trên đôi chân mình. Chị biết rõ lý do họ phải rời bỏ quê hương, hành trình họ đã trải qua, cũng như những ước mơ và nỗi sợ hãi của họ”.

Hơn thế nữa, các nữ tu còn biết cách giúp đỡ người khác bằng những hành động cụ thể. “Đối với các nữ tu, những vùng ngoại biên không phải là nơi nào đó xa xôi, nhưng nằm ngay giữa trung tâm đời sống và sứ mạng của các chị. Điều này mang lại cho các nữ tu một góc nhìn rất khác biệt so với những gì chúng ta thường thấy trên các phương tiện truyền thông đại chúng”.

Nữ tu Krapić nhận xét rằng thực tại sâu sắc nhưng thường ít được biết đến này hoàn toàn trái ngược với cách truyền thông thường khắc họa hình ảnh các nữ tu. Quá nhiều bài viết và hình ảnh chỉ tập trung vào những hoạt động vui nhộn mang tính khuôn mẫu gắn với đời sống tu trì, chẳng hạn như cảnh các nữ tu cùng nhau nhảy múa.

Theo chị, cách thể hiện ấy chỉ mang tính trang trí, trong khi vai trò thực sự của các nữ tu không thể bị thu hẹp vào những hình ảnh như thế.

Chị nhấn mạnh, việc truyền tải những thực tại phức tạp mà các nữ tu đang sống “không phải là điều thứ yếu so với sứ mạng của chúng ta. Đó chính là một phần sứ mạng ấy. Trên hết, chúng ta làm truyền thông vì muốn kể cho thế giới nghe câu chuyện về tình yêu Thiên Chúa dành cho nhân loại”.

Khi các nữ tu Công giáo bắt đầu kể những câu chuyện của mình, theo chị, các nữ tu không chỉ góp phần thay đổi cách nhìn về đời sống thánh hiến. Các chị còn thay đổi “cách nhìn về những người sống bên lề xã hội, đồng thời điều chỉnh những câu chuyện và quan niệm chi phối dư luận, vốn thường là nguyên nhân khiến họ bị gạt ra bên lề”.

“Các nữ tu khơi lên niềm cảm hứng. Các chị mang đến những điều mới mẻ và tốt đẹp cho môi trường truyền thông. Đồng thời, các chị trao tặng thế giới một điều mà nhân loại đang hết sức cần: một góc nhìn được hình thành từ kinh nghiệm hiến thân phục vụ và sự gần gũi với tha nhân”.

Góc nhìn ấy đang trở nên cần thiết hơn bao giờ hết.