500 năm hành trình Đức tin: Đất Việt trong dòng chảy 100 năm Khánh nhật Truyền Giáo

TGPSG -- Ngày 18.10.2026, Giáo hội Công giáo trên toàn cầu cử hành Ngày Thế giới Truyền giáo lần thứ 100, đánh dấu một thế kỷ kể từ khi ngày này được Đức Giáo hoàng Piô XI thiết lập vào năm 1926. Sáng kiến của Đức Giáo hoàng Piô XI đã góp phần thúc đẩy hoạt động truyền giáo khắp năm châu. Hòa chung nhịp đập ấy, nhìn lại dòng lịch sử gần 500 năm Tin Mừng bén rễ tại Việt Nam, chúng ta có thể nhận ra một hành trình dài: từ những hạt giống âm thầm buổi sơ khai, qua những thời kỳ thử thách, đến sự trưởng thành của Giáo hội Việt Nam hôm nay.

Thuở bình minh: Những hạt giống âm thầm (Thế kỷ XVI – XVII)

Lịch sử truyền giáo tại Việt Nam được ghi nhận từ một mốc son rất sớm. Theo sử liệu trong sách Khâm định Việt sử Thông giám cương mục, vào năm 1533, dưới thời vua Lê Trang Tông, có một vị thừa sai tên là I-nê-khu đã theo đường biển đến rao giảng Tin Mừng tại vùng Ninh Cường và Quần Anh, thuộc tỉnh Nam Định ngày nay.

Sau những bước chân thăm dò đầu tiên ấy, công cuộc truyền giáo có tổ chức dần hình thành khi các nhà thừa sai thuộc những dòng tu lớn như Dòng Tên (Jesuits), Dòng Đa Minh và Dòng Phanxicô đặt chân đến cả Đàng Trong lẫn Đàng Ngoài. Các ngài không chỉ rao giảng Tin Mừng mà còn tìm cách hội nhập vào văn hóa bản địa.

Một dấu ấn quan trọng của thời kỳ này là quá trình hình thành chữ Quốc ngữ. Với sự đóng góp của nhiều nhà truyền giáo, đặc biệt là các vị thừa sai Dòng Tên, cùng sự cộng tác của những người Việt Nam, hệ chữ viết Latinh hóa tiếng Việt từng bước được xây dựng. Trong tiến trình ấy, Cha Đắc Lộ (Alexandre de Rhodes) có vai trò đáng kể trong việc hệ thống hóa và phổ biến chữ viết.

Năm 1651, tại Roma, cuốn Phép giảng tám ngày và cuốn Từ điển Việt-Bồ-La được xuất bản. Ban đầu, những công trình này phục vụ việc rao giảng Tin Mừng và học hỏi ngôn ngữ; về sau, chúng trở thành những dấu mốc quan trọng trong lịch sử chữ Quốc ngữ.

Năm 1659, Tòa Thánh chính thức thành lập hai Giáo phận Tông tòa đầu tiên tại Đàng Trong và Đàng Ngoài. Sự kiện này đánh dấu bước phát triển quan trọng trong việc tổ chức Giáo hội tại Việt Nam, với hai vị đại diện Tông tòa là Đức cha François Pallu và Đức cha Pierre Lambert de la Motte.

Từ những bước khởi đầu ấy, Giáo hội tại Việt Nam dần hình thành cơ cấu tổ chức, đồng thời tiếp tục trải qua những thử thách lớn trong các thế kỷ tiếp theo.

Máu Các Thánh Tử Đạo là hạt giống trổ sinh (Thế kỷ XVIII – XIX)

Suốt thế kỷ XVIII và XIX, Giáo hội Công giáo Việt Nam trải qua những giai đoạn cấm đạo và bách hại dưới các triều đại phong kiến. Nhiều Kitô hữu, từ các giáo sĩ nước ngoài đến các linh mục, thầy giảng và những người dân quê bình dị, đã chịu nhiều đau khổ, thậm chí hy sinh mạng sống vì Đức tin.

Trong số những người đã ngã xuống, Giáo hội tôn phong 117 vị Thánh Tử đạo Việt Nam lên bậc hiển thánh; thầy giảng Anrê Phú Yên được tôn phong Chân phước. Các ngài đối diện với cái chết trong niềm trung thành với Thiên Chúa, đồng thời cầu nguyện cho quê hương, đất nước.

Lời của Giáo phụ Tertulliano: “Máu các Thánh Tử đạo là hạt giống trổ sinh các Kitô hữu” diễn tả ý nghĩa của chứng tá ấy trong lịch sử Giáo hội. Những cuộc bách hại không làm mất đi sức sống của Đức tin; trái lại, chứng tá của các vị tử đạo trở thành một phần quan trọng trong ký ức và đời sống tinh thần của các cộng đoàn Công giáo Việt Nam.

Trưởng thành và tự trị: Khẳng định vị thế Giáo Hội bản địa (Thế kỷ XX)

Bước sang thế kỷ XX, Giáo hội Công giáo Việt Nam tiếp tục có những bước chuyển quan trọng trong tiến trình trưởng thành và xây dựng cơ cấu tổ chức bản địa.

Năm 1933: Đức Giáo hoàng Piô XI truyền chức giám mục cho Đức cha Gioan Baotixita Nguyễn Bá Tòng, vị giám mục người Việt Nam đầu tiên.

Năm 1960: Đức Giáo hoàng Gioan XXIII ban sắc chỉ Venerabilium Nostrorum, chính thức thiết lập Hàng Giáo phẩm Việt Nam với ba tổng giáo phận Hà Nội, Huế và Sài Gòn. Đây là một dấu mốc quan trọng, thể hiện sự trưởng thành của Giáo hội Việt Nam về cơ cấu phẩm trật và năng lực tổ chức đời sống Giáo hội tại địa phương.

Từ những nền tảng được xây dựng qua nhiều thế kỷ, Giáo hội Việt Nam bước vào giai đoạn mới, tiếp tục phát triển đời sống đức tin và thực hiện sứ mạng loan báo Tin Mừng.

Hiện tại và tương lai: Sứ mạng "Hiệp Hành" và "Lên Đường" (Thế kỷ XXI)

Đến thế kỷ XXI, hành trình truyền giáo tại Việt Nam tiếp tục được nối dài trong bối cảnh xã hội có nhiều thay đổi. Nhân dịp kỷ niệm 100 năm Ngày Thế giới Truyền giáo năm 2026, Giáo hội Việt Nam nhìn lại gia sản Đức tin gần 500 năm, với hàng triệu tín hữu và hệ thống 27 giáo phận trải dài từ Bắc chí Nam.

Một dấu mốc đáng chú ý trong hành trình ấy là ngày 2.7.2026, khi Thánh lễ tuyên phong Chân phước cho linh mục tử đạo Phanxicô Xaviê Trương Bửu Diệp được cử hành tại Trung tâm Hành hương Tắc Sậy, thuộc Giáo phận Cần Thơ. Thánh lễ do Đức Hồng y Luis Antonio G. Tagle, Đặc sứ của Đức Giáo hoàng Lêô XIV, chủ sự.

Biến cố này ghi dấu một sự kiện đặc biệt trong đời sống Giáo hội tại Việt Nam. Cuộc đời linh mục Phanxicô Xaviê Trương Bửu Diệp, vị mục tử đã hy sinh mạng sống vào tháng 3 năm 1946, gắn liền với chứng tá tận tụy và lòng gắn bó với đoàn chiên. Tấm gương ấy tiếp tục gợi lên ý nghĩa của đức bác ái mục vụ và lời mời gọi người Kitô hữu sống Đức tin bằng sự dấn thân, phục vụ và loan báo Tin Mừng.

Tiếp nối chứng tá của các thế hệ đi trước, Giáo hội Việt Nam ngày nay tiếp tục xác định sứ mạng truyền giáo qua những định hướng mục vụ cụ thể. Trong Thư Chung của Hội đồng Giám mục Việt Nam về định hướng mục vụ năm 2025, chủ đề “Mỗi cộng đoàn Kitô hữu là một cộng đoàn thừa sai” được nêu lên như một lời mời gọi các cộng đoàn sống tinh thần truyền giáo trong đời sống thường ngày.

Công cuộc truyền giáo không chỉ được thể hiện qua lời giảng dạy mà còn qua chứng tá cụ thể trong đời sống:

Chứng tá bác ái xã hội: Giáo hội dấn thân vào các hoạt động y tế, giáo dục, cứu trợ thiên tai, nuôi dưỡng trẻ mồ côi và người già neo đơn, mang tình yêu thương của Chúa đến với những người có hoàn cảnh khó khăn, không phân biệt tôn giáo.

Người môn đệ thừa sai giáo dân: Mỗi người Kitô hữu tại công sở, trường học hay phố chợ đều được mời gọi trở thành một "Tông đồ", lan tỏa niềm vui và sự tử tế bằng chính đời sống của mình.

Sai đi quốc tế: Việt Nam ngày nay không chỉ đón nhận các nhà thừa sai từ những quốc gia khác, mà còn có những linh mục, tu sĩ nam nữ người Việt lên đường phục vụ tại các vùng đất nghèo khó ở châu Phi, châu Mỹ và những nơi đang đối diện với khủng hoảng Đức tin.

Kỷ niệm 100 năm Ngày Thế giới Truyền giáo là dịp để người Công giáo Việt Nam nhìn lại hành trình đã qua với lòng tri ân, sống hiện tại bằng tinh thần nhiệt thành và hướng đến tương lai với niềm hy vọng. Từ những hạt giống Tin Mừng được gieo trồng bởi các nhà truyền giáo, qua chứng tá của các Thánh Tử đạo và sự trưởng thành của Giáo hội bản địa, sứ mạng loan báo Tin Mừng tiếp tục được trao lại cho các thế hệ hôm nay. Hành trình ấy vẫn đang tiếp diễn, góp phần làm phong phú đời sống đức tin và phục vụ con người, quê hương Việt Nam thân yêu.

Bài: Minh Hà & Ảnh: sưu tầm (TGPSG)