Bài 162: Phúc thay ... | Dưới ánh sáng Lời Chúa

TGPSG -- Tin Mừng Chúa Giêsu Kitô theo thánh Mát-thêu.

¹ Khi ấy, thấy đám đông, Đức Giê-su lên núi. Người ngồi xuống, các môn đệ đến gần bên. ² Người lên tiếng dạy họ rằng :
³“Phúc thay ai có tâm hồn nghèo khó, vì Nước Trời là của họ.
⁴Phúc thay ai hiền lành, vì họ sẽ được Đất Hứa làm gia nghiệp.
⁵Phúc thay ai sầu khổ, vì họ sẽ được Thiên Chúa ủi an.
⁶Phúc thay ai khát khao nên người công chính, vì họ sẽ được Thiên Chúa cho thỏa lòng.
⁷Phúc thay ai xót thương người, vì họ sẽ được Thiên Chúa xót thương.
⁸Phúc thay ai có tâm hồn trong sạch, vì họ sẽ được nhìn thấy Thiên Chúa.
⁹Phúc thay ai xây dựng hòa bình, vì họ sẽ được gọi là con Thiên Chúa.
¹⁰Phúc thay ai bị bách hại vì sống công chính, vì Nước Trời là của họ.
¹¹Phúc thay anh em khi vì Thầy mà bị người ta sỉ vả, bách hại và vu khống đủ điều xấu xa.
^12aAnh em hãy vui mừng hớn hở, vì phần thưởng dành cho anh em ở trên trời thật lớn lao”.  (Mt 5,1-12a)

Chúng ta vừa lắng nghe Hiến chương Nước Trời trong Tin Mừng thánh Mát-thêu. Đoạn văn này hẳn là rất quen thuộc, và tưởng chừng dễ dàng để hiểu không cần phải minh giải thêm. Tuy nhiên, đối với một bản văn cách đây 20 thế kỷ, chắc chắn chúng ta cần phải đào sâu hơn nữa điều Chúa Giê-su truyền dạy. Bản văn Tin Mừng này giúp chúng ta hình dung được : có một mối tương quan đã được thiết lập giữa Chúa Giê-su với đám đông và các môn đệ. Đức Giê-su ngồi trên núi, các môn đệ ở gần bên, còn đám đông ở xa hơn, nhưng vẫn trong tầm nghe thấy được. Cách sắp đặt này giàu hình ảnh, gợi lên ý nghĩa sâu xa : bậc Thầy của Bài Giảng Trên Núi lên tiếng nói giữa trời và đất ; lời của Thầy Giê-su đặt lại vị trí các môn đệ trong trường học của Người, giúp các ông ngày càng trở thành môn đệ đích thực. Đồng thời, lời ấy cũng hướng tới đám đông dân chúng, những người thường “sửng sốt về lời giảng dạy của Người” (Mt 7,28).

Mở đầu Bài Giảng Trên Núi, Đức Giê-su mời gọi các môn đệ và mọi người sống sứ điệp các mối phúc. Người rao truyền hạnh phúc trao tặng cho con người bằng một ngôn ngữ đầy chất thơ với điệp ngữ “Phúc thay”. Và cứ mỗi lần công bố “Phúc thay”, Đức Giê-su hướng đến một nhóm người và loan báo phúc lành Nước Trời. Nhưng tất cả những nhóm người : nghèo, hiền lành, sầu khổ, chịu bách hại… sao lại hạnh phúc được ? Thật khó hiểu ! Thực ra, các mối phúc thách thức người tin đón nhận một hồng ân đồng thời là một đòi hỏi, cho thấy Tin Mừng của Chúa Giê-su vừa để nghe vừa để sống vừa để bước vào Nước Trời, hưởng no thỏa tình thương của Thiên Chúa.

Mát-thêu 4,23 trình bày cuộc đời hoạt động công khai của Đức Giê-su, Người “đi khắp miền Ga-li-lê, giảng dạy (didaskôn) trong các hội đường, rao giảng (kêryssôn) Tin Mừng Nước Trời, và chữa lành (therapeuôn) hết mọi kẻ bệnh hoạn tật nguyền trong dân”. Mát-thêu đã khéo léo dùng 3 động từ “giảng dạy - rao giảng - chữa lành” để trình bày giáo huấn của Đức Giê-su và tường thuật những lần Đức Giê-su chữa bệnh, vốn là hai hình thức của Tin Mừng Nước Thiên Chúa. Nói cách khác, Đức Giê-su đã công bố Nước Trời bằng lời nói và bằng hành động. Đề tài Nước Trời chính là một trong những điểm nhấn của Đức Giê-su trong bài giảng trên núi.

Giải thích từ ngữ

Trong Tân Ước, lời chúc phúc hay chúc lành gốc Hy-lạp là “εὐλογία” gồm hai từ “εὐ” là tốt, “λογία” là lời ; danh từ này phát xuất từ động từ “εὐλογέω’’ nghĩa là ban phúc lành, chúc phúc, chúc tụng. Gốc từ Hy-lạp εὐλογία khác với “Phúc thay” là μακάριοι có gốc μακάριος (có phúc, được phúc) được dịch từ tiếng Híp-riאַשְׁרֵי  = ʾašrê (khác với từ בְּרָכָה vì bǝrāḵāʰ là một phúc lành hướng đến tương lai để thực hiện). Ý nghĩa của ʾašrê là một tình trạng được phúc trước mặt Thiên Chúa, một niềm hạnh phúc sâu xa chứ không chỉ là cảm xúc và ʾašrê là một lời tuyên bố cho người được chúc phúc, đó là người đi trên đường lối thẳng ngay như Thiên Chúa đã dạy. Nói cách khác, ʾašǝrê mô tả phúc lành là con đường của người công chính và μακάριοι mô tả thực tại phúc lộc của người ấy trước mặt Thiên Chúa.

Như vậy, các mối phúc trong Tin Mừng Mát-thêu được bắt đầu bằng μακάριοι (= ʾašrê), không phải theo nghĩa là ‘hãy cố gắng để được phúc’ nhưng là một tuyên bố về hạnh phúc trong hiện tại theo nguyên ngữ Hy-lạp. Đây là một hạnh phúc theo nghĩa Thiên Chúa ban phúc, diễn tả một tình trạng được Thiên Chúa ưu ái, chứ không chỉ là cảm xúc vui tươi.

- Phúc thay ai có tâm hồn nghèo khó = μακάριοι οἱ πτωχοὶ τῷ πνεύματι : Câu này có nghĩa là “phúc thay ai nghèo khó về tinh thần”, vì đây là những người nhận biết mình hoàn toàn lệ thuộc vào Thiên Chúa, biết khiêm nhu phó thác trọn vẹn cho Người, tương tự các‎ עֲנָוִ֖ים = ʿănāwîm trong Sách Thánh Cựu Ước (x. Am 2,7).

- Phúc thay ai hiền lành = μακάριοι οἱ πραεῖς : Tương tự như mối phúc thứ nhất. Trong Tv 37,11 bản Hy-lạp, từ ngữ “hiền lành - πραΰς” được dịch từ tiếng Híp-ri ʿănāwîm, diễn tả sự hạ mình khiêm nhường của Đấng Mê-si-a, vị Cứu Tinh của dân It-ra-en. Hiền lành là một cách thức sống trước nhan Thiên Chúa, rồi đến cách thức sống tương quan với tha nhân theo Luật dạy. Mối phúc này không phải chỉ lặp lại mối phúc đầu, nhưng thêm vào một vài sắc thái mới : người hiền lành thì không nổi giận, không gây áp lực với Thiên Chúa, bình tâm chấp nhận thời gian và cách thức Thiên Chúa hành động can thiệp. Hiền lành cũng là phẩm chất của một người nhẫn nại, đầy nghị lực.

- Phúc thay ai sầu khổ = μακάριοι οἱ πενθοῦντες : Đây là những người đang sống một nỗi buồn sầu lớn lao (πένθος - pénthos) nhưng trong thái độ tin tưởng hoàn toàn vào Thiên Chúa. Đức Giê-su hướng đến những người sầu khổ bởi vì xã hội, vì nhân loại thiếu vắng Thiên Chúa, khép kín với những giá trị thiêng liêng, những giá trị của Nước Trời, nhưng họ vẫn cậy trông vào Chúa.

- Phúc thay ai khát khao nên người công chính = μακάριοι οἱ πεινῶντες καὶ διψῶντες τὴν δικαιοσύνην : Mối phúc này được diễn tả dưới hai dạng ở hai câu :

• Phúc thay ai khát khao nên người công chính (câu 6)
• Phúc thay ai bị bách hại vì sống công chính (câu 10)

Từ ngữ δικαιοσύνη - dikaiosynê là một từ ngữ quan trọng trong Bài giảng Trên Núi. Nói đến ‘đức công chính’, thánh Mát-thêu giúp chúng ta hiểu đây là một cách xử sự của con người phù hợp với những gì Thiên Chúa muốn. Thực thi đức công chính là sống phù hợp với ý muốn của Thiên Chúa là Cha như Đức Giê-su đã từng sống : “Lạy Cha, nếu có thể được, xin cho con khỏi phải uống chén này. Tuy vậy, xin đừng theo ý con, mà xin theo ý Cha” (Mt 26,39). Và sự công chính này phải thực hành trong cách sống tương quan với Thiên Chúa và với người khác.

- Phúc thay ai xót thương người = μακάριοι οἱ ἐλεήμονες : Trong tiếng Híp-ri, רֶחֶם = reḥem có nghĩa là “dạ mẹ”, là tượng trưng cho “lòng thương xót” của Thiên Chúa. Khi nói người “có lòng thương xót” là có “lòng quặn đau” trước một thảm cảnh. Người có lòng thương xót là người thực sự mở lòng ra với tha nhân và sẵn sàng xoa dịu nỗi khốn cùng của tha nhân bằng việc tha thứ bao dung, ra tay trợ giúp cảnh khốn cùng.

- Phúc thay ai có tâm hồn trong sạch = μακάριοι οἱ καθαροὶ τῇ καρδίᾳ : Mối phúc này dường như phát xuất từ Tv 24,4-6 khi nhắc đến những kẻ “tay sạch lòng thanh, chẳng mê theo ngẫu tượng, không thề gian thề dối”. Như vậy, người có con tim trong sạch là người trong lòng không có sự xảo trá gian tà, luôn tìm kiếm điều thiện, ngay thẳng và chân thật trước nhan Chúa và đối với tha nhân. Đây là người trung thực, trong sáng, hài hòa trong lối suy nghĩ, trong cách nói năng và trong hành động.

- Phúc thay ai xây dựng hòa bình = μακάριοι οἱ εἰρηνοποιοί : Người xây dựng hòa bình, có gốc từ Hy-lạp là εἰρηνοποιός, đó là người sẵn sàng thực thi việc giải hòa những người đang chia rẽ, xung đột với nhau. Danh từ Hy-lạp ‘hòa bình’ εἰρήνη được dịch từ tiếng Híp-ri שָׁלוֹם - shalôm, được sử dụng rộng rãi trong Cựu Ước, với ý nghĩa là lời chào an lành, là cảnh thái bình ổn định về chính trị, là sự triển nở toàn diện tương quan giữa con người và cộng đồng. Vì thế, nếu từ ngữ này được dùng trong Cựu Ước để diễn tả thời của Đấng Thiên Sai, thì trong Tin Mừng, Đức Giê-su nói đến người ‘xây dựng hòa bình’ không có nghĩa là người có tính khí ôn hòa, có tâm tình an nhiên, nhưng phải là người ‘tích cực thiết lập hoặc tái lập hòa bình’ tại những nơi đang có chia rẽ, hận thù, bạo lực.

- Phúc thay ai bị bách hại vì sống công chính… Phúc thay anh em khi vì Thầy mà bị người ta sỉ vả, bách hại và vu khống = μακάριοι οἱ δεδιωγμένοι ἕνεκεν δικαιοσύνης - μακάριοί ἐστε ὅταν ὀνειδίσωσιν ὑμᾶς καὶ διώξωσιν καὶ εἴπωσιν πᾶν πονηρὸν : Đối với mối phúc cuối cùng này, Đức Giê-su tuyên bố phúc cho những ai chịu bách hại vì dấn thân sống những gì Thiên Chúa muốn, vì những quả quyết đức tin của mình. Và đặc biệt đối với các môn đệ, khi bị sỉ nhục, bị bách hại và vu khống, các môn đệ có phúc không phải do mình bị bách hại, nhưng do lòng trung thành với Thầy Giê-su.

Giá trị Tin Mừng

Khi giải thích từ ngữ các mối phúc như trên, chúng ta thấy mỗi mối phúc có cấu trúc ba phần : lời công bố, đối tượng được đón nhận, và một hành động của Thiên Chúa được khẳng định. Mối phúc đầu tiên và mối phúc thứ tám có cùng một lời đoan chắc : “vì Nước Trời là của họ”.

Trong Tin Mừng Matthêu, cụm từ “Nước Thiên Chúa” = ἡ βασιλεία τοῦ Θεοῦ xuất hiện rất ít, vì Mt thường dùng cách nói của người Do Thái thời đó là “Nước Trời” = ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν (32 lần).

Những chỗ Mt dùng trực tiếp “Nước Thiên Chúa” (Mt 6,33 ; 12,28 ; 19,24 ; 21,31.43) là để nhấn mạnh các ý nghĩa : Thiên Chúa là Vua cao cả chứ không chỉ là ‘Trời’, và Nước Thiên Chúa ngang qua lời rao giảng của Đức Giê-su là Đấng đầy quyền năng Thánh Thần trong lời nói và khi trừ quỷ, điều này cảnh tỉnh giới lãnh đạo tôn giáo, và hướng mọi người đến Nước Chúa của thời cánh chung.

Dù từ ngữ khác nhau, nhưng “Nước Thiên Chúa” và “Nước Trời” vẫn có ý nghĩa như nhau : không ám chỉ một lãnh thổ hay một nơi chốn, mà nói đến quyền của Thiên Chúa. Vậy “Nước Trời là của họ” có nghĩa là Thiên Chúa toàn năng uy quyền là của họ. Nước Trời không phải dưới quyền thống trị của một bạo chúa, mà là quyền yêu thương của một vị Mục tử nhân lành. Chúa luôn đứng về phía những người nghèo hèn, hiền lành, ngay thẳng, sầu khổ, xót thương, khao khát đức công chính dám sống và dám chết cho Chúa. Chúa Giê-su sẽ chứng tỏ rằng Vương quyền của Người vượt trên mọi thế lực phàm nhân đang thống trị toàn cõi địa cầu. Những ai sống theo lời Đức Giê-su dạy sẽ thuộc về Người, còn Người sẽ là của họ.

Trong các mối phúc còn lại, Đức Giê-su cho thấy sự hiện diện của Thiên Chúa tỏ hiện thế nào, hành động làm sao để tặng ban hạnh phúc cho con người : Thiên Chúa sẽ an ủi, Thiên Chúa sẽ ban ân huệ làm cho ai nấy được thỏa lòng, Thiên Chúa như Người Cha sẽ ban đất hứa làm gia nghiệp, Thiên Chúa sẽ thương xót, cho người ta được trực tiếp nhìn thấy Người, sẽ gọi họ là con cái, sẽ đón tiếp họ vào gia đình của Người.

Sứ điệp của các Mối Phúc trước tiên là một sứ điệp về Thiên Chúa. Vì trên nền tảng hiểu biết Thiên Chúa, Đức Giê-su đã loan báo cho chúng ta cách thức Thiên Chúa hành động với loài người. Càng vững tin và hiểu Thiên Chúa là ai trong cách thức hành động, chúng ta càng cảm nghiệm được giá trị tuyệt vời của Tin Mừng Nước Thiên Chúa, và chúng ta càng được thôi thúc dấn thân hành động vì Nước Thiên Chúa. Từ cách sống nghèo khó, hiền lành, sầu khổ, biết xót thương, trong sạch, khao khát nên công chính, xây dựng hòa bình, chịu bách hại vì sống công chính, Chúa Giê-su giúp con người sẵn sàng đón lấy hành động cứu độ yêu thương của Thiên Chúa.

Kết luận

Bát Phúc là hạnh phúc được trao bằng Lời : Bí mật của hạnh phúc được Đức Giê-su loan báo, nằm trong chính Lời của Người. Hạnh phúc được công bố không đợi hoàn cảnh hiện tại thay đổi, nhưng hiện diện ngay lập tức, như hệ quả trực tiếp từ Lời là chính Chúa Giê-su. Người đã loan báo hạnh phúc trọn vẹn và niềm vui hoàn hảo trong tám lần liên tục. Tám lần không lặp đi lặp lại, mà diễn tả sự đầy đủ, trọn vẹn, hoàn toàn. Như vậy, Đức Giê-su không bắt đầu sứ vụ của Người bằng một mệnh lệnh hay một giáo huấn, nhưng đơn giản bằng sứ điệp “Phúc thay” là Lời loan báo một hạnh phúc tròn đầy, là niềm vui khôn tả chiếm trọn tâm hồn con người. Và niềm vui ấy phát xuất từ hành động nhân từ yêu thương của Thiên Chúa. Đây là điều Đức Giê-su nhắm đến khi công bố Hiến Chương Nước Trời.