Hành trình Đức Giáo hoàng Lêô XIV trở thành người con thân thương của đất nước Peru

Tác giả: Jonathan Liedl

Từ Tâm biên dịch

TGPSG/NCR -- Những ai từng quen biết vị thừa sai người Mỹ này đều dùng chung một từ tiếng Tây Ban Nha để nói về ngài: “amigo” (người bạn).

Khi đến thăm những nơi Đức cha Robert Prevost – nay là Đức Giáo hoàng Lêô XIV – từng phục vụ tại Peru, người ta dễ nhận thấy một điều: những ai từng biết ngài đều dùng chung một từ tiếng Tây Ban Nha để gọi vị thừa sai người Mỹ ấy: amigo (người bạn).

Đức Giám mục Robert Prevost trong trang phục truyền thống Peru, thăm hỏi và trò chuyện với một cộng đoàn trong thời gian ngài coi sóc Giáo phận Chiclayo (2015–2023). Ảnh: Giáo phận Chiclayo cung cấp

Khi nhắc đến vị cựu linh hướng giới trẻ, cha xứ hay giám mục của mình bằng danh xưng “một người bạn”, người dân Peru thường kể rằng Đức cha Prevost chưa bao giờ dựa vào địa vị của mình để tạo khoảng cách với mọi người. Thay vào đó, họ kể về cách ngài luôn đồng hành, dành thời gian lắng nghe trước tiên và mời gọi mọi người cùng tham gia vào các chương trình mục vụ cũng như bác ái xã hội.

“Ngài khiến ngay cả những người bình dị nhất cũng cảm thấy mình quan trọng”, Đức Giám mục Edinson Farfán Córdova, người kế nhiệm Đức cha Prevost coi sóc Giáo phận Chiclayo và gặp ngài lần đầu khi còn là một tu sĩ trẻ dòng Thánh Âu Tinh, chia sẻ.

Sự gần gũi ấy, cùng với việc nhập quốc tịch Peru vào năm 2015 – một điều kiện pháp lý cần thiết để được bổ nhiệm làm giám mục tại đây – đã giúp vị thừa sai sinh ra ở Chicago chiếm được cảm tình của người dân. Đặc biệt, ngài còn được yêu mến vì biết đón nhận và trân trọng nền văn hóa của họ.

Từ việc nhận một vị thánh người Peru làm bổn mạng cho đến việc học ngôn ngữ của người Inca, Đức cha Prevost đã chinh phục trái tim người dân nơi đây bằng sự tôn trọng dành cho phong tục và tập quán bản địa. Ngài gần gũi với họ đến mức nhiều người xem ngài như một người con của quê hương mình.

“Ngài thực sự mang trái tim của một người Peru”, ông José Chancafe Neciosup, một giáo dân từng sinh hoạt tại giáo xứ do Đức cha Prevost coi sóc ở Trujillo, nhận xét.

Hay như lời một nữ tu trên đường phố Chiclayo còn dí dỏm nói: “Ngài còn đậm chất Peru hơn cả khoai tây!” - một cách ví von với nguồn gốc của loài cây lương thực trứ danh vùng cao nguyên Andes.

Đức cha Robert Prevost cử hành Thánh lễ tại Trujillo, Peru, trước khi được bầu làm Giáo hoàng. Ảnh: Tu viện Santo Tomás de Villanueva cung cấp

Dưới đây là một vài nét tiêu biểu cho thấy cách Đức Giáo hoàng Lêô XIV hòa nhập vào văn hóa Peru và gắn bó với người dân nơi đây.

Noi gương vị “Tông đồ của Peru”

Khi đến Peru, Cha Robert Prevost mang theo lòng sùng kính riêng của mình, chẳng hạn như lòng mến Thánh Nicôla Tolentino, một vị thánh thần bí dòng Âu Tinh người Ý sống vào thế kỷ XIII. Tuy nhiên, trong hành trình truyền giáo, ngài cũng đón nhận thêm những lòng sùng kính gắn liền với vùng đất này.

Nổi bật nhất có lẽ là lòng sùng kính dành cho Thánh Turibiô thành Mogrovejo, Tổng Giám mục Lima, thủ đô Peru, từ năm 1579 đến năm 1606.

Thật vậy, ngay trước ngày được truyền chức giám mục tại Chiclayo (12/12/2014), cha Prevost đã dành trọn một đêm tại thị trấn Zaña lân cận, bên cạnh thánh tích của Thánh Turibiô, vị thánh được mệnh danh là “Tông đồ của Peru”.

Không khó để hiểu vì sao Đức cha Prevost lại gắn bó mật thiết với Thánh Turibiô, đấng bảo trợ các giám mục châu Mỹ Latinh. Cũng giống như ngài, Thánh Turibiô sinh ra tại Tây Ban Nha và đến Peru với tư cách một nhà truyền giáo. Vị thánh này còn nổi tiếng bởi sự tận tụy và quan tâm chăm sóc người dân địa phương, đặc biệt là người nghèo. Đây cũng là mối quan tâm mà Đức cha Prevost tiếp tục thể hiện trong suốt sứ vụ của mình.

“Đức cha Prevost đang tiếp bước vị thánh ấy”, cha David Farfán Guerrero, chánh xứ Zaña, nhận xét.

Trong suốt 19 năm phục vụ tại Peru, Đức cha Prevost không chỉ đón nhận các truyền thống đạo đức của người dân địa phương mà còn góp phần cổ võ và phát triển những truyền thống ấy.

Năm 2019, trên cương vị Giám mục Chiclayo, ngài đã khởi xướng tiến trình xin Tòa Thánh công nhận sự kiện “Hài Nhi của Phép Lạ”, một phép lạ Thánh Thể được tương truyền đã xảy ra tại Ciudad Eten vào năm 1649. Trong khuôn khổ tiến trình vẫn đang tiếp diễn, ngài đã cho thu thập hơn 20.000 chứng từ đức tin từ cộng đoàn địa phương.

Gọi phép lạ này là “một hồng ân cho toàn thể đất nước Peru”, Đức cha Prevost còn phát động chiến dịch xây dựng một đền thánh Thánh Thể cấp quốc gia ngay tại nơi xảy ra phép lạ, với mong muốn đưa Eten trở thành một “Thành phố Thánh Thể”. Ngài cũng chuẩn bị một khu đất rộng khoảng 27 mẫu Anh (gần 11 hecta) để thực hiện dự án. Dù kế hoạch hiện vẫn chưa được triển khai, ngay cả khi đã trở thành Hồng y và phục vụ tại Rôma, Đức cha Prevost vẫn tiếp tục bày tỏ sự ủng hộ đối với dự án này.

Đức Giám mục Robert Prevost kính viếng tượng Thánh Turibiô thành Mogrovejo trong dịp tưởng niệm vị thánh tại Zaña, Peru. Ảnh: Cha David Farfán cung cấp

Học ngôn ngữ của người dân

Đức cha Prevost gây ấn tượng với người dân địa phương nhờ khả năng nói tiếng Tây Ban Nha lưu loát, đến nỗi nhiều người nhận xét ngài nói chuẩn xác như người bản xứ mà không hề mang âm sắc ngoại quốc. Thế nhưng, nỗ lực kết nối với người dân Peru bằng chính tiếng mẹ đẻ của họ không dừng lại ở đó.

Tại Chiclayo, giáo phận có tổ chức các lớp học tiếng Quechua, một ngôn ngữ bản địa được sử dụng rộng rãi tại nhiều cộng đồng vùng núi Andes. Bà Janina Sesa, Giám đốc Caritas giáo phận trong thời gian Đức cha Prevost coi sóc nơi đây, kể lại rằng có lần bà rất ngạc nhiên khi xem danh sách đăng ký học và nhìn thấy một cái tên quen thuộc: Robert Prevost.

“Ngài đến lớp với tư cách một học viên, vì muốn học ngôn ngữ này để có thể trò chuyện nhiều hơn với người dân”, bà nhớ lại. Bà cũng cho biết Đức cha thường đồng hành cùng đội ngũ Caritas trong những chuyến đi lên vùng cao để trao các phần hỗ trợ nhân đạo cho người dân.

Thực ra, Đức cha Prevost đã bắt đầu học tiếng Quechua trước khi trở thành giám mục tại Peru. Bà Liliana Loaya Diaz nhớ lại rằng khi còn làm cha xứ tại giáo xứ của bà ở Trujillo vào thập niên 1990, ngài đã biết một số từ vựng và câu giao tiếp cơ bản bằng tiếng Quechua. Bà cho rằng điều ấy thật đáng khâm phục.

“Ngài thường hỏi tôi: ‘Câu này nói thế nào nhỉ?’”, bà kể. “Tôi thường đáp lại: ‘Trời ơi, không thể tin được một người Mỹ lại biết nói tiếng Quechua!’”

“Ngài không phải là kiểu mục tử chỉ ngồi bàn giấy”, bà nói thêm. “Ngài là một con người của hành động”.

Theo bà Sesa, việc Đức cha Prevost sẵn lòng học tiếng Quechua cho thấy đường hướng mục vụ của ngài: luôn muốn hiểu biết hơn về đoàn chiên mình đang phục vụ.

“Tôi nghĩ tám năm sống và phục vụ tại thành phố này đã giúp ngài hiểu và cảm nhận được những điều mà một người dân Chiclayo yêu thích, từ ẩm thực đến những nét đẹp trong đời sống con người”, bà chia sẻ.

Bên đoàn chiên. Ảnh: Giáo phận Chiclayo cung cấp

Làm quen với hương vị ẩm thực Peru

Nếu con đường ngắn nhất để chạm đến trái tim một người là đi qua dạ dày, thì cách để chinh phục cả một dân tộc chính là thưởng thức ẩm thực của họ. Trong thời gian ở Chiclayo, Đức cha Prevost vẫn giữ thói quen dùng một số món ăn Mỹ như bánh kếp (pancake) cho bữa sáng hay thỉnh thoảng là bánh táo, nhưng ngài cũng đặc biệt trân trọng và thưởng thức ẩm thực Peru.

Chẳng hạn, ngài thường xuyên ghé nhà hàng Trébol ở Chiclayo, nằm ngay đối diện Nhà thờ Chính tòa Đức Bà. Tại đây, ngài nổi tiếng là khách quen của một món ăn sáng truyền thống của Peru: frito chiclayano, món thịt heo chiên đặc trưng của vùng Chiclayo.

Ông Eduard Montoya Altamirano, chủ nhà hàng Trébol, nhớ lại rằng vị Giáo hoàng tương lai thường gọi món này kèm một ly nước trái cây và một tách cà phê đen.

“Ngài là một vị khách vô cùng dễ tính”, ông Montoya kể. “Ngài lịch thiệp, giản dị và ăn uống rất ngon miệng. Khi chúng tôi dọn món ra, ngài luôn đón nhận với sự trân trọng và trìu mến”.

Ông Montoya còn nhớ Đức cha Prevost thường ngồi cố định ở một chiếc bàn hướng ra cửa sổ nhìn sang Nhà thờ Chính tòa.

“Tôi nghĩ ngài chọn chỗ ấy để luôn hướng lòng về điều ngài tuyên xưng, đó là tình yêu dành cho Hội Thánh”, chủ nhà hàng chia sẻ.

Ngày nay, nhà hàng Trébol đã biến chiếc bàn Đức cha Prevost từng ngồi thành một góc lưu niệm để tưởng nhớ ngài. Một mô hình món ăn yêu thích của ngài được đặt trang trọng trên mặt bàn mạ vàng đặc biệt, kèm theo tấm bảng nhỏ ghi dòng chữ “#3 mesa bendita”, nghĩa là “Bàn số 3 được chúc phúc”.

Góc trưng bày kỷ niệm Đức Giáo hoàng tại nhà hàng Trébol, thành phố Chiclayo, nơi Đức cha Prevost từng yêu thích dùng bữa. Ảnh: Juan Gil

Theo ông Montoya, đây là một phần trong sự chuyển mình của nhà hàng thành một “nhà hàng đức tin”, nơi thực khách vừa thưởng thức những món ăn ngon, vừa tìm hiểu và bước theo dấu chân của Đức Giáo hoàng Lêô XIV.

Vị mục tử vượt mọi địa hình

Đối với Đức cha Prevost, sự gần gũi với đoàn chiên không chỉ dừng lại ở việc đón nhận phong tục tập quán, mà còn là sự hiện diện trực tiếp bên họ, bằng bất cứ phương tiện di chuyển nào cần thiết.

Đức cha Robert Prevost đang cưỡi ngựa. Ảnh: Giáo phận Chiclayo cung cấp

Không lâu sau khi đặt chân đến Chiclayo, vị thừa sai người Mỹ đã mua một chiếc xe bán tải hai cầu (4x4) màu trắng của hãng Mahindra, Ấn Độ. Theo lời một linh mục địa phương, chiếc xe là một phần trong định hướng mục vụ của Đức cha: trở thành một vị mục tử vượt mọi địa hình, kể cả những cộng đồng người bản địa xa xôi hẻo lánh trên vùng cao nguyên Andes.

“Đường đến những cộng đoàn này vô cùng gian nan, trước hết là do đường sá”, cha Aarón Meca Puse, một linh mục giáo xứ tại Chiclayo, hiện đang sử dụng chiếc xe bán tải trước đây của Đức Giáo hoàng trong công việc mục vụ, cho biết. Theo cha Meca, hành trình đến với bà con nơi đây thường phải băng qua các con đường mòn hiểm trở trên núi, đặc biệt nguy hiểm khi đường trơn trượt vào mùa mưa.

Một kỷ niệm đáng nhớ xảy ra vào năm 2023. Khi đang trên đường đến dâng Thánh lễ tạ ơn đầu tiên của một linh mục tại một thị trấn vùng Andes, Đức cha Prevost bị kẹt lại vì nước lũ tràn qua đường. Tuy nhiên, thay vì bỏ cuộc, ngài quyết định lái xe băng qua vùng nước xiết và cuối cùng cũng đến được nơi cử hành Thánh lễ.

Ngài kể lại khoảnh khắc trước khi bắt đầu Thánh lễ hôm ấy: “Tôi nghĩ: ‘Ôi không, chúng ta không thể đến nơi được!’”. Nhưng sau khi quan sát mực nước và lắng nghe ý kiến của những người đi cùng – “bởi nhiều khi không phải giám mục là người biết rõ nhất, mà chính anh em mới là người rành đường” – cả đoàn xe đã quyết định vượt qua đoạn đường ngập nước.

“Chiếc xe này nối tiếp chiếc xe kia, cuối cùng chúng tôi cũng đến nơi!”, Đức cha Prevost vui mừng kể lại.

Ngài cũng tận dụng những chuyến đi đường dài ấy để trò chuyện và gắn kết hơn với những người đồng hành.

“Ngài thường chủ động bắt chuyện và có rất nhiều điều để chia sẻ”, cha Meca kể. “Điều tuyệt vời là bạn không hề cảm thấy mình đang đi trong im lặng, mà là đang đồng hành cùng một người bạn thực thụ”.

Chiếc xe bán tải hai cầu (4x4) mà Đức cha Prevost từng sử dụng tại Giáo phận Chiclayo đang lăn bánh trên đường vào năm 2026. Ảnh: Juan Gil

Và dù rất thích cầm lái, Đức cha Prevost lại thường xuyên nhường tay lái cho người khác. Ngài thậm chí còn trực tiếp dạy lái xe cho hai linh mục địa phương, trong đó có cha Edgard Iván Rimaycuna Inga, người hiện đang làm thư ký riêng của ngài tại Rôma.

Cha Meca vui vẻ đùa: “Giờ đây, các cha ấy có thể tự hào nói rằng: ‘Chính Đức Giáo hoàng đã dạy tôi lái xe!’”.