Sử dụng trí tuệ nhân tạo một cách có ý thức

TGPSG/GlobalCatholic -- Dựa trên những định hướng trong Thông điệp Magnifica Humanitas của Đức Giáo hoàng Lêô XIV, trí tuệ nhân tạo có thể trở thành một trợ lực quan trọng trong giáo dục. Tuy nhiên, việc học cách suy nghĩ, đặt câu hỏi và phân định vẫn phải là trách nhiệm của con người, điều mà máy móc không thể nào thay thế.

Trí tuệ nhân tạo (AI) đã hiện diện trong đời sống hằng ngày của chúng ta. Công nghệ này có mặt trong chiếc điện thoại di động trong tay, các nền tảng mạng xã hội, công cụ tìm kiếm, các ứng dụng, nền tảng giáo dục và vô số phương tiện học tập, làm việc, sáng tạo và giao tiếp.

Trước thực tế đó, câu hỏi cốt lõi không còn là có nên sử dụng AI hay không, mà là sử dụng AI như thế nào cho có ý thức, có đạo đức và có trách nhiệm.

AI có thể trở thành một trợ thủ đắc lực trong lĩnh vực giáo dục. Công nghệ này có thể hỗ trợ cho công tác nghiên cứu, sắp xếp ý tưởng, giải đáp thắc mắc, soạn thảo văn bản, tạo hình ảnh, phát triển dự án và tìm kiếm những cách tiếp cận khác nhau để giải quyết vấn đề.

Tuy nhiên, sử dụng một công cụ không có nghĩa là giao phó cho công cụ ấy trách nhiệm suy nghĩ thay mình. AI có thể đưa ra câu trả lời, nhưng suy nghĩ, đặt câu hỏi, diễn giải, sáng tạo và đưa ra quyết định vẫn là trách nhiệm của con người.

Những định hướng từ Thông điệp Magnifica Humanitas

Đức Giáo hoàng Lêô XIV đã đề cập đến mối bận tâm này trong Thông điệp Magnifica Humanitas, văn kiện tập trung vào sự an toàn và thiện ích của con người trong thời đại trí tuệ nhân tạo. Đức Thánh Cha nhìn nhận rằng những công nghệ mới có thể góp phần vào sự phát triển của con người, nhưng đồng thời cảnh báo nguy cơ tuyệt đối hóa hiệu quả công nghệ.

Nhận định trong thông điệp rằng “mạnh mẽ hơn không nhất thiết có nghĩa là tốt hơn” (Magnifica Humanitas, số 93) giúp chúng ta nhận ra một trong những thách đố lớn của thời đại: không phải điều gì công nghệ có thể làm cũng nên giao phó hết cho công nghệ thực hiện.

Tốc độ không đồng nghĩa với việc học tập; lượng thông tin khổng lồ không đồng nghĩa với tri thức; và một câu trả lời có sẵn không thể thay thế tiến trình suy tư.

Giáo dục, kiểm chứng thông tin và trách nhiệm luân lý

Trong giáo dục, sự thận trọng này càng có ý nghĩa quan trọng. Người học có thể sử dụng AI để hiểu rõ hơn một chủ đề, khám phá những khả năng khác nhau, so sánh các lập luận hoặc sắp xếp lại ý tưởng của mình. Tuy nhiên, nếu chỉ đơn thuần sao chép câu trả lời do công cụ này tạo ra, người học sẽ bỏ qua chính điều cốt yếu của quá trình giáo dục: học tập.

Công nghệ có thể giúp con đường trở nên thuận tiện hơn, nhưng không thể bước đi thay người học. Đức Giáo hoàng Lêô cảnh báo nguy cơ này khi lưu ý rằng sự dễ dàng trong việc tìm kiếm câu trả lời có thể khiến chúng ta “trao phó quá nhiều và tìm kiếm những câu trả lời có sẵn”, từ đó làm suy yếu khả năng tư duy độc lập và sáng tạo (Magnifica Humanitas, số 100).

Vì thế, sử dụng AI một cách có ý thức cũng có nghĩa là biết khi nào không nên sử dụng công nghệ này. Không phải câu hỏi nào cũng cần đến máy móc để tìm lời giải đáp. Có những điều chúng ta học được chính khi đối diện với khó khăn, thử lại, mắc sai lầm, tự sửa chữa, đối thoại với người khác và tìm ra câu trả lời bằng nỗ lực của chính mình.

Một khía cạnh quan trọng khác là kiểm chứng thông tin. Trí tuệ nhân tạo có thể đưa ra những câu trả lời sai, thiếu sót hoặc sai lệch, ngay cả khi được diễn đạt bằng ngôn ngữ có vẻ rất thuyết phục. Vì vậy, chúng ta cần giữ thái độ thận trọng và tư duy phản biện: không mặc nhiên cho rằng thông tin là đúng chỉ vì nó được AI tạo ra. Cần đối chiếu các nguồn, kiểm tra dữ liệu, tham khảo những tài liệu đáng tin cậy và đánh giá các lập luận được trình bày.

Bên cạnh đó, không thể bỏ qua khía cạnh luân lý. Sử dụng AI có trách nhiệm đòi hỏi chúng ta tôn trọng quyền riêng tư, bản quyền và phẩm giá con người. Không nên sử dụng những công cụ này để đạo văn, tạo ra thông tin sai lệch, chỉnh sửa hình ảnh nhằm bóp méo sự thật, lừa dối người khác hoặc đưa ra những quyết định quan trọng mà không cân nhắc đến những hệ quả đối với con người.

Như Đức Giáo hoàng Lêô XIV nhận định, AI “không trung lập về mặt luân lý”, bởi mọi công nghệ đều hàm chứa những lựa chọn, những ưu tiên và một quan niệm nhất định về điều gì cần được coi trọng hoặc điều gì có thể bị bỏ qua.

Trí tuệ nhân tạo và trí tuệ con người

Theo hướng nhìn này, câu hỏi quan trọng nhất không đơn thuần là: “Trí tuệ nhân tạo có thể làm được gì?”, nhưng còn là: “Chúng ta nên làm gì với những khả năng mà AI mang lại?” Sự thay đổi trong cách đặt vấn đề này rất quan trọng, vì nó chuyển cuộc thảo luận từ khả năng của công nghệ sang trách nhiệm của con người.

Hơn nữa, không thể đánh đồng trí tuệ nhân tạo với trí tuệ con người. Đức Giáo hoàng Lêô nhận xét rằng các hệ thống nhân tạo có thể xử lý lượng dữ liệu khổng lồ và thực hiện nhanh chóng một số nhiệm vụ, nhưng chúng không có kinh nghiệm sống, ý thức luân lý, các mối tương quan, cảm xúc và trách nhiệm cá nhân như con người.

Vì thế, dù công nghệ có tinh vi đến đâu, cũng không thể thay thế chiều sâu của kinh nghiệm sống nơi con người.

Sử dụng AI một cách có ý thức nghĩa là xem AI như một công cụ, chứ không phải phương tiện thay thế trí tuệ, ý thức và các mối tương quan của con người. Trong môi trường giáo dục, điều này có nghĩa là sử dụng AI để đặt ra những câu hỏi tốt hơn, thực hiện nghiên cứu, đối chiếu thông tin, khơi gợi sự sáng tạo và đào sâu kiến thức.

Thách đố đặt ra không phải là sợ hãi công nghệ, nhưng là học cách làm chủ và định hướng việc sử dụng công nghệ. Vấn đề không phải là hoàn toàn loại bỏ AI hay chấp nhận nó mà không có giới hạn, nhưng là làm thế nào để phát triển khả năng phân định. Công nghệ cần luôn được đặt để phục vụ con người, giáo dục, công lý, tình liên đới và thiện ích chung.

Sau cùng, những câu hỏi về AI cũng là những câu hỏi về chính con người chúng ta. Chúng ta muốn xây dựng một xã hội như thế nào? Một xã hội trong đó mọi thứ ngày càng nhanh chóng, tự động hóa và hướng đến hiệu suất cao, hay một xã hội trong đó công nghệ góp phần làm cho đời sống con người thêm nhân bản?

Chúng ta muốn sử dụng AI để suy nghĩ ít hơn hay suy nghĩ tốt hơn? Chúng ta muốn thay thế các mối tương quan giữa người với người bằng những mô phỏng, hay tận dụng công nghệ để củng cố khả năng kết nối chân thành giữa con người với nhau?

Đức Giáo hoàng Lêô trình bày rõ quan điểm này khi khẳng định rằng vấn đề căn bản là liệu AI có làm cho đời sống con người trở nên nhân bản hơn và xứng đáng với phẩm giá con người hơn hay không (Magnifica Humanitas, số 129).

AI có tiềm năng trở thành một công cụ phi thường trong tương lai. Tuy nhiên, tương lai ấy sẽ không chỉ được quyết định bởi những khả năng của máy móc, nhưng trên hết bởi sự khôn ngoan của con người trong việc lựa chọn cách sử dụng chúng.

Tiến bộ đích thực không được đo lường bằng khả năng đẩy nhanh mọi hoạt động, nhưng bằng khả năng thực hiện những điều thực sự quan trọng mà không đánh mất nhân tính.

Như Đức Giáo hoàng Lêô nhắc nhở, chúng ta không cần phải sợ AI, nhưng cần luôn đặt ra câu hỏi về ý nghĩa của việc làm người.

Và có lẽ đây chính là một trong những sứ mạng lớn lao của giáo dục trước sự phát triển của trí tuệ nhân tạo: dạy con người biết sử dụng máy móc mà không để chúng thay thế ý thức, sự sáng tạo, tinh thần trách nhiệm, những cuộc gặp gỡ đích thực giữa người với người và khả năng suy nghĩ của con người.

Dom Bảo Lộc biên dịch