Lương tâm, tự do và trách nhiệm của người Kitô hữu giữa những thách đố luân lý của đời sống đô thị

Dẫn nhập

Đời sống đô thị hôm nay mở ra cho con người nhiều cơ hội để học hỏi, giao tiếp và phát triển, nhưng đồng thời cũng đặt ra những thách đố sâu sắc về luân lý. Con người phải đối diện với vô số quan điểm, lối sống và hệ giá trị khác nhau; những quyết định hằng ngày, từ công việc, tiền bạc, các mối tương quan cho đến việc sử dụng truyền thông và công nghệ, đều có thể trở thành những chọn lựa mang chiều kích luân lý.

Trong bối cảnh ấy, người Kitô hữu được mời gọi không chỉ biết điều thiện, nhưng còn phải tự do chọn điều thiện và chịu trách nhiệm về những chọn lựa của mình. Điều này đặt ra một câu hỏi: giữa vô số tiếng nói khác nhau của xã hội, người Kitô hữu dựa vào đâu để phân định điều đúng, điều sai và điều gì thực sự phù hợp với phẩm giá con người?

Một trong những nền tảng quan trọng chính là lương tâm.

Lương tâm không phải là một cảm giác chủ quan đơn thuần, cũng không phải là quyền tự quyết tuyệt đối của cá nhân. Theo truyền thống Kitô giáo, lương tâm là nơi con người nhận ra lời mời gọi hướng đến điều thiện và đưa ra phán đoán cụ thể về hành động của mình. Vì thế, một lương tâm đúng đắn cần được đào luyện, chứ không thể chỉ dựa vào sở thích, cảm xúc hoặc ý kiến của số đông để xác định điều thiện.

Việc đào luyện lương tâm đòi hỏi người Kitô hữu phải biết lắng nghe Lời Chúa, học hỏi giáo huấn của Giáo hội, cầu nguyện, xét mình và khiêm tốn tìm kiếm sự thật. Đồng thời, người tín hữu cần biết sử dụng lý trí để phân định những giá trị đang được trình bày trong xã hội.

Giữa một thế giới có quá nhiều tiếng nói, trưởng thành trong đức tin không có nghĩa là khép mình trước những tiếng nói khác, nhưng là biết phân định điều gì phù hợp với chân lý và phẩm giá con người.[1]

1. Lương tâm theo cái nhìn của thần học luân lý Công giáo

Qua quá trình nghiên cứu và giảng dạy thần học luân lý, tôi nhận ra vai trò đặc biệt quan trọng của lương tâm trong những chọn lựa luân lý của con người, nhất là khi chúng ta đứng trước các hoàn cảnh phức tạp hoặc những xung đột giữa các giá trị.

Có những lúc con người tự hỏi: nếu tiếng nói của lương tâm dường như không phù hợp với một quy định hay một giáo huấn của Giáo hội mà mình biết đến, thì tôi phải hành động như thế nào? Đây là một vấn đề không đơn giản, bởi nó liên quan trực tiếp đến tự do, trách nhiệm và mối tương quan giữa con người với Thiên Chúa.

Công đồng Vaticanô II đã dành một vị trí đặc biệt cho phẩm giá của lương tâm trong Hiến chế Giáo hội trong thế giới ngày nay (Gaudium et Spes). Công đồng gọi lương tâm là “tâm điểm sâu xa nhất và là cung thánh của con người, nơi mà con người một mình đối diện với Thiên Chúa. Nơi lương tâm, con người tìm ra lề luật, được viết ra nơi trái tim họ, hằng mời gọi họ đến với tình yêu, khuyến khích họ làm lành và xa tránh điều dữ. Tất cả hành vi của ta phải phát xuất từ tình yêu và phải để tình yêu thúc bách. Dựa trên lề luật tình yêu này, lương tâm khuyến khích từng người trong những cảnh huống cụ thể, điều gì phải làm và điều gì cần phải tránh. Tuân phục luật tình yêu này là phần việc của phẩm giá con người, bởi vì nó phù hợp với bản tính và ơn gọi của chúng ta.” Thêm vào đó, “lương tâm hướng dẫn năng động trong việc giải quyết những vấn đề luân lý.” (x. Gaudium et Spes, số 16).

Điều này cho thấy lương tâm không phải là một thứ “luật riêng” do mỗi người tùy ý tạo ra. Trái lại, lương tâm là nơi con người phải chân thành tìm kiếm điều thiện và sự thật, đồng thời đưa ra phán đoán luân lý trong những hoàn cảnh cụ thể của cuộc sống.

Đồng thời Tuyên ngôn về Tự do Tôn giáo (Dignitatis Humanae) của Công đồng Vaticanô II cũng đã tuyên bố như sau, khi bàn về quyền và nghĩa vụ phải tuân theo lương tâm cá nhân: “Chính là qua lương tâm mà con người nhìn thấy và nhận thức những mệnh lệnh của Thiên luật. Con người bắt buộc phải trung thành tuân theo lương tâm này trong tất cả mọi hoạt động của mình, để có thể đạt được Thiên Chúa là cùng đích đời mình. Vì thế, không ai được ép buộc người nào hành động trái với lương tâm họ, cũng như không một ai bị ngăn cấm hành động theo lương tâm họ, nhất là trong lĩnh vực tôn giáo.” (Dignitatis Humanae, số 3). Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là mọi phán đoán chủ quan của lương tâm đều mặc nhiên đúng. Chính vì lương tâm có phẩm giá cao quý như thế nên lương tâm càng cần được đào luyện.

2.  Ý nghĩa và bản chất của lương tâm theo cái nhìn của thần học luân lý Công giáo

Theo như sự nhận biết của chúng ta, thì từ xưa đến nay, từ “lương tâm” luôn được thường xuyên sử dụng trong dân gian cũng như trên các báo chí, sách giáo khoa, đặc biệt là các sách về bộ môn thần học luân lý. Mặc dù luôn được sử dụng đến, nhưng từ lương tâm lại mang nhiều ý nghĩa khác nhau qua nhiều thế kỷ. Nói tóm lại, từ “lương tâm” có một lịch sử phức tạp và thường được dùng với nhiều nghĩa khác nhau, đến nỗi thật khó để có thể xác định nó bằng một định nghĩa đơn giản. Tuy nhiên, từ “lương tâm” này lại chính là trọng tâm của các buổi hội thảo về luân lý.

Quả thật, không có nền văn hoá nào mà nơi đó, người ta lại chưa tìm thấy lương tâm không được nhận thức như là một sự thật. Người xưa đã dùng từ “tấm lòng” và “lòng dạ” để mô tả bản chất sâu thẳm nhất của con người liên quan tới trách nhiệm và đạo lý. Trải qua nhiều thế kỷ, luôn có những người không chịu tùng phục bất cứ luật lệ nào. Họ khước từ việc chấp nhận hay tuân thủ lề luật, vì họ ứng đáp với một luật cao hơn - luật lương tâm. Socrates, Jeanne d’Arc, Thomas More, Martin Luther King, Alexander Solzhenitsyn chính là những khuôn mặt ngôn sứ đã cụ thể hoá lương tâm bằng một lối diễn tả hết sức cảm động.

Chúng ta biết mỗi người đều có lương tâm, nhưng các kinh nghiệm của chúng ta về lương tâm thì lại mơ hồ. Đôi lúc chúng ta phải chiến đấu với lương tâm của chính mình, khi đương đầu với những quyết định hệ trọng trong cuộc sống, ví dụ như, chọn nghề nghiệp, chọn sự dấn thân, chọn hướng đi cho tương lai, chọn có nên nộp thuế hay không? Song ta lại cảm thấy sự bất ổn trong lương tâm, dù chỉ là những sự việc không mấy quan trọng, chẳng hạn như có nên đi xem chiếu phim hay tham dự một buổi trình diễn âm nhạc tối nay, hoặc cần phải ở nhà để làm bài tập cho xong. Chúng ta cũng biết là không có điều gì hoặc bất cứ thẩm quyền nào có thể xúc phạm đến sự tự do của lương tâm. Tuy nhiên cùng lúc, chúng ta lại được trao ban cho những lề luật luân lý buộc phải tuân giữ, cho nên điều ấy làm chúng ta băn khoăn và tự hỏi: liệu vai trò của lương tâm có ý nghĩa gì không? Và tiếng nói của lương tâm có được tôn trọng hay không? Cái gì gọi là lương tâm? Và đâu là lương tâm chân thật?

Ngày nay, dựa vào Kinh Thánh, thần học luân lý rút ra được những thông tin giá trị từ những truyền thống triết học nguyên thủy và cận đại, từ những định nghĩa cổ điển (đặc biệt của Thánh Tôma Aquinô), từ Công đồng Vaticanô II và từ các khoa học hiện đại, nhất là khoa tâm lý chiều sâu.

Trong các sách Tin Mừng, thuật ngữ lương tâm chỉ xuất hiện lần đầu tiên trong các thư của Thánh Phaolô, và từ này lại xuất hiện tới 25 lần. Thánh Phaolô khai triển cả một lý thuyết về lương tâm. Đối với Thánh Phaolô, lương tâm là ý thức nền tảng về sự khác biệt giữa cái tốt và cái xấu về mặt luân lý. “Luật được viết ra trong lòng chúng ta.” (Rm 2, 15). “Lương tâm là một nguyên lý tự do” (1Cr 10, 29). Chúng ta phải ca ngợi lương tâm của mỗi người trước mặt Thiên Chúa (2Cr 4, 2). Lương tâm có thể yếu đuối và cũng có thể sai lầm nữa (1Cr 8, 10-12). Cho nên, người ta có thể nói rằng: chính Thánh Phaolô đã đưa thuật ngữ lương tâm vào Tân Ước. Ngài sử dụng nhiều lần trong các thư của ngài và trong sách Công vụ Tông đồ, và ngài cũng sử dụng thuật ngữ này trong một số những ngữ cảnh khác nhau, hầu làm sáng tỏ những ý nghĩa khác nhau của thuật ngữ này.

Thông thường lương tâm có đặc trưng là một “chứng nhân” (Rm 2, 15; 9, 1; 2Cr 1, 12); không thể mua chuộc được hằng theo dõi các hành vi của chúng ta, hằng ở trong chúng ta, và cũng có thể được mời chứng nhận sự thực của các điều chúng ta khẳng định. Lương tâm phán xét nhận thức nội tâm, thẩm định nó một cách vô tư và không thiên lệch. Lương tâm là khả năng thiên phú phổ quát của tất cả mọi người. Trong thư gởi tín hữu Rôma, chương 2, câu 15 (Rm 2, 15), Thánh Phaolô biểu lộ niềm xác tín rằng: “Dân Ngoại không có luật Môsê, mỗi khi họ theo lẽ tự nhiên mà làm những gì luật đòi hỏi, thì họ là luật cho chính mình, mặc dù họ không có luật. Họ cho thấy là điều gì luật đòi hỏi thì đều đã được ghi khắc trong lòng dạ họ.” Lương tâm họ cũng chứng thực điều đó, vì họ tự phán đoán trong lòng, khi thì cho mình là trái, khi thì cho mình là phải.” (Rm 2, 14-16). Bản văn trên được trưng dẫn thường xuyên để cho thấy có luật luân lý tự nhiên mà bất cứ ai cũng phải tuân giữ.

Như thế, trong tất cả những trích dẫn này, ta thấy sự đa dạng lạ lùng về ý nghĩa của thuật ngữ lương tâm. Tất cả những định nghĩa này tìm được hậu thuẫn trong các thư của Thánh Phaolô. Và tất cả đều âm vang ở mức độ nào đó với trải nghiệm của chúng ta. Đối với các tác giả Tân Ước, lương tâm hàm ý một ý thức về nội dung luân lý đích thực của nhân sinh như được nhìn thấy bởi đức tin, quan điểm cơ bản về đời sống chi phối mọi hành vi của con người.

Ta có thể tóm lược ý nghĩa về lương tâm trong Tân Ước như sau:

• Là cốt lõi của nhân vị con người, một thực thể nội giới, sự cắt bì đích thật phải xuất phát từ tâm hồn. (Rm 2, 28-29)
• Là thực thể chung nhất, phổ biến, ai cũng có, luật lệ được ghi khắc trong lòng họ, lương tâm chính là người làm chứng cho hành vi từng cá nhân. (Rm 2, 14-15)
• Lương tâm là nơi con người tương giao với Thiên Chúa và với người khác (1Ga 3, 19-21).

Như vậy, tôn trọng lương tâm không có nghĩa là tuyệt đối hóa mọi phán đoán chủ quan. Trái lại, tôn trọng lương tâm đòi hỏi con người phải nghiêm túc tìm kiếm sự thật để lương tâm ngày càng trở nên ngay chính.

3. Tự do Kitô giáo: Tự do để chọn điều thiện

Nếu lương tâm giúp con người nhận ra điều thiện, thì tự do giúp con người lựa chọn và thực hiện điều thiện ấy.

Tự do Kitô giáo không phải là “muốn làm gì thì làm”. Tự do đích thực là khả năng hướng mình về điều thiện. Càng biết điều thiện và yêu mến điều thiện, con người càng thực sự tự do. Vì thế, tự do luôn gắn liền với trách nhiệm: tôi không chỉ chịu trách nhiệm về điều mình làm, mà còn về con người mà tôi đang trở thành qua những lựa chọn của mình.

Điều này có ý nghĩa đặc biệt trong đời sống đô thị, nơi con người phải đưa ra vô số quyết định mỗi ngày. Áp lực công việc, cạnh tranh, tiêu dùng, thành công, hình ảnh cá nhân và những ảnh hưởng của truyền thông xã hội có thể khiến chúng ta dễ dàng lựa chọn theo điều thuận tiện nhất, có lợi nhất hoặc được nhiều người ưa chuộng nhất.

Nhưng người Kitô hữu được mời gọi đi xa hơn câu hỏi “Điều gì có lợi cho tôi?” để đặt câu hỏi: “Điều gì là thiện? Điều gì giúp tôi sống đúng với phẩm giá của mình và phẩm giá của người khác?”

4. Biến những chọn lựa hằng ngày thành một cách sống Tin Mừng

Đức tin Kitô giáo không chỉ được thể hiện trong những thời điểm phụng vụ hay trong những hoạt động tôn giáo. Đức tin phải trở thành một cách sống. Chính những lựa chọn rất bình thường của đời sống đô thị mới là nơi người Kitô hữu làm chứng cách cụ thể cho Tin Mừng.

Trung thực trong công việc, công bằng trong kinh doanh, tôn trọng người nghèo, trung thành trong các mối tương quan, sử dụng tiền bạc có trách nhiệm, tôn trọng sự sống, bảo vệ phẩm giá con người, sử dụng mạng xã hội cách có trách nhiệm và không lan truyền những thông tin sai lệch… tất cả đều có thể trở thành những hành vi mang tính Tin Mừng.

Đặc biệt, trong thời đại kỹ thuật số, người Kitô hữu cần ý thức rằng đời sống trực tuyến cũng là một phần của đời sống luân lý. Bởi vì cách chúng ta nói, chia sẻ, bình luận, tranh luận và sử dụng công nghệ đều có thể ảnh hưởng đến người khác.

Trước một thông tin gây phẫn nộ, chẳng hạn, người Kitô hữu có thể dừng lại trước khi chia sẻ và tự hỏi: Thông tin này có đúng không? Việc tôi chia sẻ có giúp ích cho người khác không? Tôi đang bảo vệ sự thật hay chỉ đang phản ứng theo cảm xúc? Những câu hỏi tưởng như đơn giản ấy lại chính là những hành vi của một lương tâm đang được đào luyện.

Như vậy, làm chứng cho Tin Mừng không nhất thiết bắt đầu bằng những lời nói lớn lao. Nhiều khi, Tin Mừng được loan báo qua sự trung thực, lòng thương xót, sự công bằng, khả năng tha thứ và cách chúng ta đối xử với những người khác. Một đời sống nhất quán giữa đức tin tuyên xưng và hành động hằng ngày có sức thuyết phục hơn nhiều lời nói.

5. Đối thoại với xã hội mà không đánh mất căn tính Kitô giáo

Đời sống đô thị là nơi những con người có niềm tin, quan điểm, văn hóa và lối sống khác nhau cùng hiện diện. Trong hoàn cảnh ấy, người Kitô hữu không được gọi để tách mình khỏi thế giới, nhưng cũng không được đồng hóa mình với mọi giá trị của thế giới.

Đối thoại Kitô giáo đòi hỏi một thái độ vừa cởi mở vừa trung thành: cởi mở để lắng nghe, học hỏi và hiểu người khác; trung thành để không đánh mất Tin Mừng và căn tính của mình.

Đối thoại đích thực không có nghĩa là từ bỏ niềm tin để được xã hội chấp nhận. Trái lại, người Kitô hữu đối thoại từ một căn tính đã bén rễ trong Đức Kitô. Chính vì xác tín vào phẩm giá bất khả xâm phạm của mỗi con người, người Kitô hữu có thể đối thoại với những người có quan điểm khác mình về các vấn đề như công bằng xã hội, kinh tế, môi trường, công nghệ, gia đình, sự sống và tự do.[2]

Trong cuộc đối thoại ấy, điều quan trọng không chỉ là nói điều mình tin, mà còn phải biết lắng nghe người khác với sự tôn trọng. Chân lý Kitô giáo không được bảo vệ bằng thái độ khinh thường hay loại trừ người khác, nhưng bằng một đời sống chứng minh rằng chân lý có khả năng làm cho con người được tự do và sống nhân bản hơn.

Đây cũng chính là một hình thức loan báo Tin Mừng giữa lòng đô thị: không áp đặt, nhưng làm chứng; không khép kín, nhưng đối thoại; không đánh mất căn tính, nhưng diễn tả căn tính ấy bằng một đời sống có sức thuyết phục.

Kết luận

Giữa những biến đổi nhanh chóng và phức tạp của đời sống đô thị, người Kitô hữu được mời gọi trở thành những con người có lương tâm được đào luyện, tự do được hướng dẫn bởi chân lý và trách nhiệm được thể hiện qua tình yêu.

Lương tâm giúp con người nhận ra điều thiện. Tự do giúp họ chọn điều thiện. Trách nhiệm biến lựa chọn ấy thành một lối sống nhất quán.

Vì thế, thách đố lớn nhất của người Kitô hữu hôm nay không chỉ là làm thế nào để “giữ đạo” giữa một xã hội nhiều đổi thay, nhưng còn là làm thế nào để sống Tin Mừng một cách thuyết phục ngay giữa lòng xã hội ấy.

Khi người Kitô hữu biết phân định, tự do chọn điều thiện, tôn trọng người khác và trung thành với Đức Kitô, chính đời sống của họ trở thành một hình thức đối thoại và một chứng tá sống động cho Tin Mừng.

Nói cách khác, người Kitô hữu không được mời gọi rút lui khỏi thành phố, nhưng được sai đi để trở thành men, muối và ánh sáng ngay giữa thành phố.

Bài: Lm Phêrô Trần Mạnh Hùng