Tuyên bố chung ký tại Geneva phản đối việc sử dụng AI trong chiến tranh

Tác giả: Valerio Palombaro

Xuân Đại biên dịch

TGPSG/Vatican News -- Hội đồng Giáo hội Thế giới (WCC) là một trong số 226 bên ký kết vào văn kiện kêu gọi các công ty công nghệ và các chính phủ phải “ngừng cung cấp” các hệ thống trí tuệ nhân tạo phục vụ cho “chuỗi sát thương quân sự”, đồng thời “thực hiện mọi biện pháp cần thiết” nhằm ngăn chặn các vi phạm luật nhân đạo quốc tế và quyền con người.

Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) vào tham chiến đang đẩy nhanh tốc độ giết chóc trên quy mô lớn. Đáng ngại hơn, hiện nay chưa có bất kỳ giải pháp kỹ thuật hay quy trình nào đủ sức ngăn chặn những hậu quả thảm khốc mà làn sóng công nghệ này gây ra cho luật pháp quốc tế.

Trước bối cảnh đáng lo ngại này, Hội đồng Giáo hội Thế giới (WCC), cùng 225 bên ký kết khác, bao gồm các tổ chức phi chính phủ, hiệp hội, chuyên gia và đại diện các tập đoàn công nghệ, đã đồng lòng ký kết một tuyên bố chung, kiên quyết phản đối việc sử dụng AI trong chiến tranh.

Thông điệp từ hội nghị Liên Hợp Quốc tại Geneva

Tuyên bố chung của hội nghị đưa ra một lời kêu gọi rõ ràng, các công ty phát triển công nghệ AI và các chính phủ phải “chấm dứt ngay việc cung cấp” các hệ thống AI phục vụ “chuỗi sát thương quân sự” và “thực hiện mọi biện pháp cần thiết để bảo đảm không một hệ thống AI nào tiếp tay cho các hành vi chà đạp lên luật nhân đạo quốc tế và nhân quyền quốc tế.”

Tuyên bố được ký trong hội nghị diễn ra tại Geneva từ ngày 15 đến 17/6/2026, do Văn phòng Liên Hợp Quốc về các vấn đề Giải trừ Quân bị tổ chức, với chủ đề trí tuệ nhân tạo trong lĩnh vực quân sự và những tác động đến hòa bình và an ninh thế giới.

Hội nghị diễn ra chỉ vài tuần sau khi Đức Giáo hoàng Lêô XIV ban hành Thông điệp Magnifica Humanitas, kêu gọi thế giới “giải trừ vũ khí AI”.

Nguy cơ “làm mờ” trách nhiệm của con người

Tuyên bố khẳng định, tất cả các doanh nghiệp, kể cả những các nhà thầu quân sự cho chính phủ, đều “phải có trách nhiệm bảo đảm rằng mọi sản phẩm và dịch vụ của họ không gây ra, không góp phần hoặc không trở thành yếu tố trực tiếp liên quan đến các hành vi vi phạm nhân quyền và tội ác quốc tế.”

Hơn nữa, “trong trường hợp các công ty không thể ngăn chặn hoặc giảm thiểu một cách hiệu quả những rủi ro này, họ không nên ký kết hoặc thực hiện các hợp đồng như vậy.”

Dẫn lại các báo cáo truyền thông và tuyên bố chính thức của Lầu Năm Góc, tuyên bố ghi nhận rằng “sử dụng AI để xác định mục tiêu đã làm gia tăng tốc độ, quy mô, cường độ và sức tàn phá của các đợt tấn công của Hoa Kỳ nhằm vào Iran. Tài liệu cũng cho rằng quân đội Israel hiện cũng đang áp dụng các hệ thống có tính chất tương tự.

Tuyên bố cảnh báo rằng, công nghệ này đang làm mờ “trách nhiệm của con người trong các quyết định sinh tử” và “tạo ra một lớp vỏ bọc tinh vi bằng sự khách quan mang tính toán học của thuật toán để che giấu các tội ác quốc tế và giúp các bên né tránh trách nhiệm giải trình.”

Xu hướng ngày càng phi nhân hóa

“Việc triển khai AI trong thực tế cho thấy nó đang thúc đẩy những phương thức chiến tranh ngày càng bạo lực, phi nhân tính và mang tính hủy diệt,” 226 bên ký kết tuyên bố. Trong đó bao gồm cả tổ chức Ân xá Quốc tế và nhiều hội nhóm địa phương.

Bản tuyên bố bày tỏ sự lo ngại sâu sắc khi quân đội các nước

sử dụng các mô hình ngôn ngữ lớn (LLMs) để xác định và ưu tiên mục tiêu tấn công. Lối tấn công này tước đi cơ hội thực thi các nguyên tắc cốt lõi của luật nhân đạo quốc tế như: phân biệt đối xử, tính cân xứng, sự cẩn trọng cần có trong giao chiến.

Với tốc độ và quy mô của các công nghệ này, cộng thêm nguồn dữ liệu đầu vào thường mập mờ, định kiến hoặc thu thập bất hợp pháp, các bên ký kết cảnh báo rằng những hệ thống như vậy rất dễ đẩy nhân loại vào thảm kịch vi phạm nhân quyền, tội ác chống lại nhân loại và tội ác chiến tranh.

Hơn nữa, sự mập mờ trong vận hành sẽ khiến việc quy trách nhiệm pháp lý lẫn đạo đức gần như bất khả khi khi xảy ra sai sót.

Quyền kiểm soát phải thuộc về con người

Tuyên bố lập luận thêm rằng, ngay cả khi các hệ thống AI định vị mục tiêu không trực tiếp đưa ra quyết định cuối cùng về việc tước đoạt mạng sống, chúng có nguy cơ trở thành cơ chế tự động duyệt các lệnh thảm sát trên diện rộng, bởi vì chúng tạo ra một thứ ảo tưởng về sự chính xác và có thể làm lu mờ trách nhiệm cũng như nghĩa vụ thẩm định của con người.

Do đó, chúng có thể góp phần đẩy nhanh và hợp lý hóa các vụ giết người hàng loạt.

Những hệ thống này cũng tự động hóa quá trình phi nhân hóa bằng cách “giảm các vấn đề sinh tử xuống thành các dòng lệnh (promt) đơn giản trên máy tính.”

Các bên ký kết nhấn mạnh rằng quyết định tước đoạt mạng sống của một con người mang sức nặng đạo đức và pháp lý sâu sắc, và tuyệt đối không bao giờ được giản lược thành việc chấp nhận hay từ chối trước các gợi ý của hệ thống AI.

Khi các lực lượng quân sự dựa vào AI để xác định mục tiêu với tốc độ và quy mô đến mức việc rà soát của con người chỉ còn mang tính hình thức, “các cuộc thảm sát đẫm máu có thể, và thường sẽ, xảy ra,” vi phạm trực tiếp nguyên tắc thận trọng của luật nhân đạo quốc tế.

Tăng cường trách nhiệm giải trình và minh bạch

Tuyên bố được ký tại Geneva kêu gọi các tập đoàn công nghệ không được “ký kết hoặc thực hiện các hợp đồng với các cơ quan quân sự hoặc các nhóm vũ trang bị cáo buộc liên quan đến các vi phạm tiềm tàng luật pháp quốc tế, bao gồm các hành vi vi phạm nhân quyền và tội ác tàn bạo.”

Trong khi đó, các chính phủ được kêu gọi “ngừng sử dụng các công cụ AI, bao gồm cả các mô hình ngôn ngữ lớn, trong việc xác định mục tiêu tấn công, và bảo đảm tuân thủ luật nhân đạo quốc tế cũng như luật nhân quyền quốc tế.”

Các chính phủ cũng được kêu gọi “bảo đảm tính minh bạch liên quan đến việc sử dụng AI hiện nay trong việc tiến hành các hoạt động thù địch.”