Những nét chính yếu của Sứ điệp Ngày Thế giới Truyền thông xã hội năm 2026

TGPSG – Những nét chính yếu của Sứ điệp Đức Giáo hoàng Lêô XIV cho Ngày Thế giới Truyền thông xã hội năm 2026 với chủ đề "Gìn giữ tiếng nói và khuôn mặt con người" có thể được diễn tả như sau:

1. Tiếng nói và khuôn mặt – căn tính không thể thay thế của con người

Mỗi người đều có tiếng nói và khuôn mặt độc nhất của riêng họ, phản chiếu tình yêu Thiên Chúa, phản ánh phẩm giá và ơn gọi riêng biệt đến từ Thiên Chúa, giúp mỗi người đi vào cuộc đối thoại ân tình với Thiên Chúa và với nhau.

Điều nguy hiểm đang xảy ra là, bằng cách mô phỏng giọng nói và khuôn mặt con người, mô phỏng sự khôn ngoan, sự đồng cảm và tình bạn của con người, trí tuệ nhân tạo (AI) đang có khả năng làm lu mờ mối quan hệ giữa người với người và với Thiên Chúa, nếu con người không cảnh giác.

2. Đừng đánh mất khả năng suy tư của mình

Các thuật toán AI - đang đáp ứng rất nhanh những yêu cầu của người dùng với ưu tiên lan tỏa cảm xúc và gợi ý đối thoại tức thì - có thể làm suy yếu tư duy phản biện, đối thoại và phân định của con người. Con người không được phép phó mặc trí tuệ, ký ức và sáng tạo cho AI. Họ không được biến mình thành những con người thụ động, dễ dãi tiêu dùng những tư tưởng vô hồn, những sản phẩm vô danh, không có tác giả, không có tình yêu. Họ cần phải biết khôn ngoan phân định và sử dụng những công cụ AI để thăng tiến nhân tính, tri thức và mối quan hệ đích thực của con người.

3. Khi mô phỏng thay thế tương quan

AI đang khiến cho con người ngày càng khó phân biệt được: liệu mình đang tương tác với người khác hay với "người máy tự động”. Các chatbot liên tục tối ưu hóa các tương tác cá nhân hóa, mô phỏng cảm xúc con người và giả lập các mối quan hệ. Chatbot luôn hiện diện bất cứ lúc nào để đối thoại “hết sức ân cần", từ đó sẵn sàng xâm nhập và chiếm lĩnh không gian riêng tư của con người.

AI được huấn luyện để phân loại và sử dụng những suy nghĩ mang tính 'chiều chuộng' chúng ta trong những "bong bóng" của sự đồng thuận. Khi chúng ta thay thế các mối tương quan với người khác bằng mối quan hệ 'chiều chuộng' này của AI, chúng ta đang để cho AI tước đoạt cơ hội gặp gỡ người khác – những người luôn khác biệt với chúng ta. Những khác biệt ấy có thể làm cho chúng ta khó chịu, nhưng nếu không đón nhận những khác biệt này, chúng ta sẽ không thể có tương quan hay tình bạn đích thực.

4. Khi mô phỏng thay thế thực tại

Các mô hình AI được hình thành bởi thế giới quan của những người tạo ra chúng, có khả năng mô phỏng đến mức đánh lừa chúng ta bằng việc chế tạo ra các "thực tại" song song, chiếm đoạt khuôn mặt và tiếng nói của chúng ta. Sự thiếu minh bạch trong thiết kế thuật toán, cùng với sự thể hiện dữ liệu xã hội không đầy đủ, sẽ thao túng suy nghĩ, duy trì và đào sâu thêm những bất công xã hội.

Có một số rất ít công ty đang độc quyền kiểm soát các hệ thống thuật toán AI, có khả năng âm thầm định hướng hành vi con người, thậm chí viết lại lịch sử nhân loại – bao gồm cả lịch sử của Giáo hội – mà nhiều khi chúng ta không hề ý thức được.

Thêm vào đó, có những hệ thống báo chí coi xác suất thống kê như là tri thức, thực chất chỉ cung cấp cho chúng ta những ước lượng gần đúng về sự thật, thậm chí có thể chỉ là những “ảo giác”. Nếu không liên tục thu thập và xác minh thông tin ngay tại nơi xảy ra sự kiện, báo chí địa phương đang tạo ra một mảnh đất ngày càng màu mỡ cho thông tin sai lệch.

5. Một liên minh khả thi, có Trách nhiệm – Hợp tác – Giáo dục

AI có thể là công cụ góp phần xây dựng “liên minh” tốt đẹp của con người - được xây dựng trên ba trụ cột: trách nhiệm, hợp tác và giáo dục. “Liên minh” này bao gồm tất cả mọi người, đặc biệt là những người đứng đầu các nền tảng trực tuyến, các nhà sáng tạo và phát triển mô hình AI, các nhà lập pháp, các doanh nghiệp truyền thông và thông tin đại chúng.

• Trách nhiệm: Trách nhiệm của mọi thành phần trên đây được thể hiện qua sự trung thực, minh bạch, can đảm, có tầm nhìn, có nghĩa vụ chia sẻ tri thức và quyền được thông tin khi phát triển các ứng dụng AI.
• Hợp tác: Cùng nhau thiết lập các cơ chế bảo vệ trước những thách đố của AI, đồng thời xây dựng mạng lưới công dân kỹ thuật số có ý thức và trách nhiệm.
• Giáo dục: Đào tạo năng lực suy tư phản biện cá nhân, biết đánh giá độ tin cậy của các nguồn tin, nhận ra cách AI chọn lọc và thao túng thông tin, hiểu các cơ chế tâm lý mà AI kích hoạt, từ đó xây dựng những tiêu chí thực hành cho một nền văn hóa truyền thông lành mạnh. Cần tích hợp MAIL (Media and Artificial Intelligence Literacy – Kiến thức về Truyền thông và Trí tuệ Nhân tạo) vào các chương trình giáo dục thường xuyên.

6. Bảo vệ con người trong truyền thông

Bảo vệ khuôn mặt, tiếng nói, sự thật và quyền riêng tư chính là bảo vệ con người. Mọi đổi mới công nghệ phải phục vụ sự tăng trưởng nhân bản, để truyền thông tiếp tục là không gian của gặp gỡ, chân lý và tình yêu.

Lm Giuse Vi Hữu

Hình minh họa: từ Vatican News và có sử dụng AI