Melissa Parke: Vũ khí hạt nhân và trí tuệ nhân tạo đòi hỏi một cách tư duy mới

Tác giả: Francesca Merlo

Xuân Đại biên dịch

TGPSG/Vatican News -- Phát biểu tại Hội nghị Toàn cầu các nhà đoạt giải Nobel ở Castel Gandolfo, bà Melissa Parke - Giám đốc điều hành Chiến dịch Quốc tế Xóa bỏ Vũ khí Hạt nhân (ICAN) - cảnh báo rằng: trí tuệ nhân tạo đang làm gia tăng những nguy cơ do vũ khí hạt nhân gây ra, đồng thời kêu gọi tái khẳng định cam kết đối với đối thoại, giải trừ quân bị và luật pháp quốc tế.

Trong bối cảnh các cuộc xung đột ngày càng gia tăng và những phát ngôn mang tính đe dọa hạt nhân đang quay trở lại trên chính trường quốc tế, bà Melissa Parke - Giám đốc điều hành Chiến dịch Quốc tế Xóa bỏ Vũ khí Hạt nhân (ICAN) - kêu gọi các nhà lãnh đạo thế giới từ bỏ chiến lược răn đe, thay vào đó lựa chọn đối thoại, ngoại giao và giải trừ quân bị.

Trao đổi với Vatican News bên lề Hội nghị Toàn cầu các nhà đoạt giải Nobel cùng thảo luận về Trí tuệ nhân tạo và Chiến tranh Hạt nhân, diễn ra tại Borgo Laudato Si' ở Castel Gandolfo, bà Parke đặt vấn đề về chính nền tảng của chiến lược răn đe hạt nhân, cho rằng không thể xây dựng một nền hòa bình bền vững trên mối đe dọa hủy diệt hàng loạt.

Bà nói: “Tôi nghĩ điều đó đã hàm chứa ngay trong từ ‘răn đe (deterrence)’, vốn có gốc từ là ‘khủng bố (terror)’. Đó có phải là cách chúng ta muốn sống không? Chúng ta muốn sống trong một thế giới bị chiến tranh chi phối, hay trong một thế giới được xây dựng trên tình yêu thương, sự hợp tác và sự hòa thuận giữa con người với nhau? Theo tôi, đó mới là nền tảng đích thực của nhân loại.”

Bà Parke cho rằng các cuộc xung đột gần đây đã bộc lộ những giới hạn của chiến lược răn đe được dùng như một chiến lược an ninh. Dẫn chứng các cuộc chiến tại Ukraina và Iran, bà nói rằng vũ khí hạt nhân “không mang lại hòa bình” và “không ngăn chặn được chiến tranh.”

Bà nói: “Chúng không còn ý nghĩa chiến lược, lại vô cùng nguy hiểm và cực kỳ tốn kém; nói cho cùng, chúng vẫn không còn ý nghĩa chiến lược.” Tuy nhiên, bà cảnh báo rằng chúng vẫn “âm thầm tồn tại và tạo nên một mối đe dọa sống còn đối với nhân loại trong từng khoảnh khắc chúng còn hiện hữu.”

Mối đe dọa hạt nhân ngày càng gia tăng

Theo bà Parke, bối cảnh an ninh toàn cầu hiện nay được đặc trưng bởi “sự thiếu lòng tin tuyệt đối”, khi các cuộc xung đột liên quan đến các quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân diễn ra đồng thời với sự đổ vỡ của các hiệp ước kiểm soát vũ khí, sự tái xuất của các mối đe dọa hạt nhân và một cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân mới.

Bà nói: “Điều chúng ta đang chứng kiến là nguy cơ sử dụng vũ khí hạt nhân đang ở mức rất cao.” Đồng thời, bà cảnh báo rằng việc tích hợp trí tuệ nhân tạo vào các hệ thống quân sự đang làm gia tăng mối nguy này. Thay vì tiếp tục theo đuổi con đường quân sự hóa, bà kêu gọi “một cách tư duy mới”, dựa trên “đối thoại thay cho đối đầu, ngoại giao thay cho quân sự hóa và giải trừ quân bị thay cho việc gia tăng vũ khí.”

Đặt con người ở vị trí trung tâm

Khi đề cập đến các cuộc xung đột hiện nay, trong đó có các cuộc chiến tại Ukraina và Iran, bà Parke cho rằng người dân thường đang ngày càng phải gánh chịu hậu quả nặng nề nhất của bạo lực, khi ngày càng phổ biến các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở hạ tầng dân sự và nhằm vào cả những phương tiện thiết yếu để con người có thể sinh tồn.

Bà cũng cảnh báo rằng chiến tranh hiện đại ngày càng sử dụng bạo lực tình dục như một phương thức chiến tranh. Đồng thời, bà nhận định rằng mạng xã hội và các phương tiện liên lạc tức thời đã khiến thực tế của các cuộc xung đột trở nên rõ ràng hơn bao giờ hết, giúp người dân trên khắp thế giới chứng kiến cái giá con người phải trả vì chiến tranh ngay khi cuộc xung đột đang diễn ra.

Bà nói: “Bài học rút ra từ những gì chúng ta đang chứng kiến, đó là chúng ta phải làm mọi điều có thể để ngăn chặn điều đó.”

Với thực tế này, bà Parke cho rằng Hội nghị Toàn cầu các Nhà đoạt giải Nobel tại Castel Gandolfo là cơ hội để “đặt con người ở vị trí trung tâm”, qua việc quy tụ các nhà đoạt giải Nobel, các nhà khoa học, các vị lãnh đạo tôn giáo và đại diện xã hội dân sự nhằm cùng tìm kiếm những giải pháp thay thế cho đối đầu.

Theo bà, các cuộc thảo luận phản ánh nhu cầu cần có một nền lãnh đạo có nền tảng đạo đức, song hành với chuyên môn về chính trị và khoa học, nhằm giải quyết những thách đố an ninh toàn cầu hiện nay.

Một mặt trận luân lý

Theo bà Parke, chiến dịch xóa bỏ vũ khí hạt nhân và ứng phó với những nguy cơ do trí tuệ nhân tạo gây ra không chỉ đơn thuần là một vấn đề chính trị hay an ninh, mà về bản chất là một vấn đề luân lý.

Bà mô tả giải trừ vũ khí hạt nhân và việc quản trị trí tuệ nhân tạo là “một mặt trận luân lý”, có thể sánh với việc xóa bỏ chế độ nô lệ và việc thông qua Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền, đồng thời cho rằng nhân loại đang đứng trước một lựa chọn mang tính bước ngoặt: liệu tiến bộ công nghệ sẽ phục vụ sự sống hay đe dọa sự sống.

Bà nói: “Tiếp tục dành những bộ óc ưu tú nhất và những nguồn lực to lớn nhất của chúng ta cho nghệ thuật giết chóc hàng loạt và sự thống trị của trí tuệ nhân tạo là phung phí di sản cùng gia sản tinh thần của nhân loại.”

Một bước đi cụ thể

Khi được hỏi các nhà lãnh đạo thế giới có thể làm gì trong năm tới để thế giới trở nên an toàn hơn, bà Parke đã nêu ra một biện pháp thiết thực: tham gia Hiệp ước Cấm Vũ khí Hạt nhân.

Bà cho biết Tòa Thánh là quốc gia đầu tiên tham gia hiệp ước này. Theo bà, đến nay hiệp ước đã có khoảng 100 quốc gia ký kết và là một minh chứng cụ thể cho sự hợp tác quốc tế nhằm hướng tới một thế giới không còn vũ khí hạt nhân.

Theo bà Parke, hiệp ước này cho thấy đối thoại, hợp tác đa phương và luật pháp quốc tế, được xây dựng trên nền tảng tôn trọng nhân quyền và phẩm giá con người, là một giải pháp khả tín thay thế cho sự leo thang quân sự và chiến lược răn đe hạt nhân.

Bà nói: “Đó là cách chúng ta tiến về phía trước: thông qua đối thoại, hợp tác đa phương, luật pháp quốc tế, cùng với sự tôn trọng nhân quyền và phẩm giá con người.”