Gìn giữ nhân tính của chúng ta trong thời đại AI

Tác giả: Linda Bordoni

Xuân Đại biên dịch

TGPSG/Vatican News -- Các diễn giả chính trong phiên họp buổi chiều của Hội nghị Quốc tế về Trí tuệ Nhân tạo tại Vatican đã phác họa một bức tranh đáng suy ngẫm về viễn cảnh có thể trở thành một tương lai u ám đối với nhân loại, khi AI ngày càng định hình thực tại của chúng ta. Đồng thời, họ cũng chuyển tải niềm hy vọng và sự lạc quan, khi những người thiện chí được mời gọi hành động để phục vụ công ích.

Thông điệp sắp được công bố của Đức Giáo hoàng Lêô, “Magnifica humanitas, về việc bảo vệ phẩm giá con người trong thời đại trí tuệ nhân tạo”, cùng với Sứ điệp gần đây của ngài nhân Ngày Thế giới Truyền thông Xã hội với chủ đề “Gìn giữ khuôn mặt và tiếng nói con người”, là một dấu chỉ rõ ràng cho thấy tầm quan trọng mà ngài dành cho điều ngày càng trở thành một vấn đề mang tính quyết định của thời đại chúng ta: Trí tuệ Nhân tạo và sự cần thiết phải định hướng nó phục vụ thiện ích của nhân loại.

“Gìn giữ khuôn mặt và tiếng nói con người” cũng là chủ đề được chọn cho một Hội nghị quốc tế diễn ra hôm thứ Năm 21/5/2026 tại Đại học Giáo hoàng Urbaniana, quy tụ nhiều diễn giả nổi bật trong các lĩnh vực công nghệ số, giáo dục và văn hóa, cùng suy tư về tác động của AI đối với xã hội và ba trụ cột mà Đức Giáo hoàng đã nêu trong Sứ điệp của ngài.

Ba trụ cột: Trách nhiệm, Hợp tác và Giáo dục

Phiên họp buổi chiều tập trung vào cách thức ba trụ cột mà Đức Giáo hoàng nêu trong Sứ điệp của ngài – Trách nhiệm, Hợp tác và Giáo dục – cần được áp dụng một cách cụ thể để bảo đảm công nghệ vẫn là một công cụ do con người làm chủ, chứ không khiến con người trở nên lệ thuộc vào nó.

Trách nhiệm: Bảo đảm đạo đức phải được đặt trên lợi nhuận

Ông Neil Lawrence, Giáo sư DeepMind về Học máy tại Đại học Cambridge, nói rằng: “Chúng ta đang đứng trước một ngã rẽ, nơi khuôn mặt con người không được phép bị thay thế bởi thuật toán, cũng như tiếng nói con người không được để bị lấn át bởi những tiếng vọng nhân tạo.”

Ông Daniel Dzuban, Quyền Chủ tịch ‘Liên minh vì Nguồn gốc và Tính xác thực của Nội dung (Coalition for Content Provenance and Authenticity)”, đồng thời là Trưởng bộ phận “Đối tác Chiến lược về Tính xác thực Nội dung” của Sony Electronics, giải thích: “Trách nhiệm có nghĩa là lựa chọn sự minh bạch ở mọi giai đoạn phát triển, đảm bảo trí tuệ nhân tạo phục vụ phẩm giá con người chứ không phải bóc lột nó.”

Hợp tác: Một giao ước toàn cầu vì công ích

Các diễn giả đều đồng ý rằng: Tương lai đen tối mà một số diễn giả phác họa – một tương lai với sự giám sát nghiêm ngặt, công nghệ deepfake và sự cô lập xã hội sâu sắc – không phải là điều không thể tránh khỏi, mà là một lời cảnh báo. Để đối phó với điều đó, các diễn giả kêu gọi một sự liên kết giữa các tập đoàn công nghệ lớn, các nhà hoạch định chính sách, các nhà thần học và xã hội dân sự.

Các diễn giả cũng nhất trí rằng tiến bộ về thuật toán phải song hành với tiến bộ về đạo đức, đồng thời nhấn mạnh rằng không một quốc gia hay tập đoàn nào có thể tự mình định hướng Trí tuệ Nhân tạo Tạo sinh (Generative AI).

Họ cho rằng sự hợp tác toàn cầu được đặt nền trên tinh thần liên đới là điều cần thiết, để bảo đảm rằng khoảng cách số không trở thành một vực thẳm không thể san lấp.

Giáo dục: Đào luyện trí tuệ và tâm hồn

Trụ cột cuối cùng, Giáo dục, được nhìn nhận như phương thế bảo vệ tối hậu nhằm gìn giữ phẩm tính nhân loại.

Các diễn giả giải thích rằng giáo dục trong thời đại AI không thể chỉ dừng lại ở việc đào tạo kỹ năng kỹ thuật hay lập trình; nhưng phải hướng đến việc vun đắp tư duy phản biện, lòng cảm thông và khả năng phân định thiêng liêng.

Các giáo sư và đại diện UNESCO cùng nhất trí rằng: “Suy nghĩ, kết nối và học hỏi trong thời đại AI có nghĩa là dạy cho người trẻ không chỉ cách sử dụng các công cụ này, nhưng còn biết cách duy trì phẩm giá nhân bản sâu xa khi sử dụng chúng.” Đồng thời, họ nhấn mạnh sự cần thiết phải trang bị Năng lực hiểu biết về Truyền thông và Thông tin (MAIL), để các thế hệ tương lai có thể phân biệt sự thật với điều bịa đặt, và sự hiện diện đích thực với sự kết nối đơn thuần.

Lời mời gọi hành động

Dù có những cảnh báo về sự thiên lệch của thuật toán và sự mai một của những tương tác nhân bản đích thực, tinh thần bao trùm của hội nghị vẫn là sự lạc quan và hy vọng. Sự đồng thuận rõ ràng của phiên họp chiều hôm đó là: tương lai vẫn còn bỏ ngỏ.

Các tham dự viên đồng thuận rằng, bằng cách đặt những tiến bộ công nghệ trên nền tảng việc gìn giữ cách chân thực khuôn mặt và tiếng nói con người, nhân loại có thể vượt qua được rào cản kỹ thuật số này.

Kết thúc, toàn thể hội nghị hưởng ứng lời kêu gọi của Đức Giáo hoàng - mời gọi những người có thiện chí nắm giữ sức mạnh quyết định việc định hình tương lai khi công nghệ được dẫn dắt phục vụ cho công ích.

Sức mạnh của vai trò chủ thể con người

Phát biểu khi kết thúc hội nghị, Đức cha Paul Tighe, Tổng Thư ký Bộ Văn hóa và Giáo dục, cơ quan tổ chức sự kiện cùng với Bộ Truyền thông, đã chia sẻ những đúc kết của ngài từ hội nghị.

Đối với Đức cha Tighe, điều quan trọng nhất được sáng tỏ trong ngày hôm đó là việc từ chối thái độ thụ động. Ngài nhận định: “Có quá nhiều thông tin, đến mức chúng ta gần như bị choáng ngợp,” và lưu ý rằng rất dễ rơi vào thái độ định mệnh kiểu “chờ xem sao” trước những thay đổi quá nhanh chóng. “Điều sâu sắc nhất tôi rút ra được đó là, hội nghị này nhắc chúng ta rằng: không có gì mà không tránh thoát được đối với tương lai của AI.”

Thay vào đó, vị Giám mục này chỉ ra một từ duy nhất, mang tính quyết định: Quyền tự quyết.

Ngài đã giới thiệu một khái niệm được nêu ra trong hội nghị - "Quyền lực tập thể" - mà ngài mô tả là "quyền tự chủ xuất hiện khi mọi người cùng nhau xây dựng cộng đồng". Bản thân hội nghị là một ví dụ sống động về sức mạnh tập thể này.

“Hội nghị đã quy tụ những người trong lĩnh vực công nghệ, những người trong giới giáo dục, và cả những người đến từ những khu vực bên lề hơn của thế giới chúng ta, để cùng thảo luận về cách thức mà chúng ta, con người, toàn thể nhân loại, có thể bảo đảm rằng công nghệ mới tuyệt vời này thực sự phục vụ cho sự phát triển lợi ích của tất cả mọi người.”

Khi được hỏi làm thế nào các diễn giả có thể quy tụ quanh ba trụ cột được nhấn mạnh trong sứ điệp của Đức Giáo hoàng, Đức cha Tighe cho rằng tất cả đều quy về nhu cầu cấp thiết này: vai trò chủ thể của con người.

Biết khi nào nên dùng và khi nào không nên dùng AI

Đức cha mạnh mẽ liên kết trách nhiệm với chủ đích. Ngài giải thích: “Điều này liên hệ đến khả năng tự quyết, khi những trách nhiệm khác nhau của tất cả chúng ta, từ kỹ sư, doanh nhân cho đến người tiêu dùng, đòi hỏi chúng ta phải tỉnh thức và có chủ đích về những gì chúng ta đang làm liên quan đến việc sử dụng trí tuệ nhân tạo.”

Sau cùng, ngài nói rằng trách nhiệm buộc chúng ta đối diện với một câu hỏi nền tảng: “Khi nào nên dùng AI và khi nào không nên dùng AI, để gìn giữ khả năng làm chủ và vai trò chủ thể của chính mình?”

Phát triển nhận thức phê phán

Giáo dục là hệ quả tự nhiên phát sinh từ trách nhiệm đạo đức này. Theo Đức cha Tighe, điều đó không chỉ dừng lại ở hiểu biết kỹ thuật, nhưng còn là việc nuôi dưỡng một sự hiểu biết sâu sắc hơn.

“Điều đó có nghĩa là giúp con người hiểu AI vận hành như thế nào, để họ có thể phát triển một nhận thức phê phán về những điểm mạnh và điểm yếu của nó, đồng thời tự đào luyện bản thân để biết cách sử dụng AI một cách tốt nhất.”

Một liên minh xuyên ngành

Sau cùng, khi đề cập đến trụ cột hợp tác, Đức cha nhấn mạnh rằng vì AI tác động đến mọi chiều kích của đời sống con người, nên những giải pháp đơn lẻ và biệt lập sẽ không hiệu quả.

Ngài nói: “Chúng ta cần xây dựng một liên minh giữa nhiều thành phần khác nhau, để bảo đảm rằng chúng ta có một phản ứng thích đáng trước một thực tại mang tính xuyên ngành như thế này.”

Kết thúc phần chia sẻ, Đức cha cho biết Bộ của ngài mong chờ được cộng tác với Ủy ban Liên Bộ về Trí tuệ Nhân tạo, cơ quan vừa được Đức Giáo hoàng thiết lập gần đây.

“Tôi nghĩ điều đó sẽ rất hữu ích, bởi vì những vấn đề liên quan đến AI là những vấn đề xuyên suốt đời sống: các vấn đề kinh tế, chiến tranh và hòa bình, giáo dục, cũng như truyền thông. Không một Bộ nào,” ngài nhấn mạnh, “có thể tự mình giải quyết điều này. Chúng ta phải cùng nhau thực hiện điều đó!”