Chuyên gia công nghệ: Con người đang cần sự lãnh đạo về mặt đạo đức đối với AI

Bài:Isabella H. de Carvalho

Xuân Đại biên dịch

TGPSG/Vatican News -- “Thế giới đang rất cần sự lãnh đạo về mặt đạo đức” trong vấn đề trí tuệ nhân tạo, chuyên gia công nghệ và doanh nhân người Mỹ Eli Pariser chia sẻ với Vatican News, vài ngày sau khi Đức Giáo hoàng Lêô XIV công bố Thông điệp đầu tiên của ngài, Magnifica humanitas, về việc bảo vệ con người trong thời đại trí tuệ nhân tạo.

Ông nói tiếp: “Hiện nay, những người dẫn đầu lĩnh vực này quá bị cuốn vào cuộc đua công nghệ và những lợi ích tài chính liên quan đến mức họ thực sự không dành đủ thời gian để suy nghĩ về những vấn đề đạo đức và luân lý sâu xa.”

Eli Pariser tại một hội nghị về AI ở Vatican ngày 21/5/2026

Trong hơn một thập niên qua, Pariser đã diễn thuyết, suy tư và viết về những rủi ro cũng như tiềm năng của các phát triển công nghệ và kỹ thuật số khác nhau.

Ông khởi đầu bằng việc thúc đẩy sự tham gia của công dân trên môi trường trực tuyến, sau đó vào năm 2011 đã cảnh báo về những nguy cơ của một Internet bị cá nhân hóa quá mức khi đưa ra thuật ngữ “bong bóng lọc” (filter bubbles), tức các hệ thống chọn lọc thông tin để hiển thị cho người dùng thông qua thuật toán hoặc các tìm kiếm được cá nhân hóa.

Hiện nay, ông là đồng giám đốc của New Public - một tổ chức phi lợi nhuận chuyên xây dựng các không gian công cộng kỹ thuật số lành mạnh và phát triển, đồng thời tập trung nghiên cứu tác động của trí tuệ nhân tạo. Ngày 21/5/2026, ông tham gia một hội nghị do Bộ Truyền Thông tổ chức về sự cần thiết phải bảo tồn tiếng nói và khuôn mặt con người trong thời đại AI.

Trong cuộc phỏng vấn với Vatican News, Pariser đã nói về tác động của Thông điệp trong giới công nghệ và xa hơn nữa, đồng thời đánh giá cao quan điểm của Đức Giáo hoàng rằng vẫn còn thời gian để phát triển AI theo cách mang lại lợi ích cho nhân loại.

Ông nhấn mạnh: “Tôi rất biết ơn Đức Giáo hoàng và Vatican vì đã dẫn dắt cuộc đối thoại và nhắc nhở mọi người rằng, sau cùng, vấn đề này phải xoay quanh phẩm giá con người và sự phát triển toàn diện của con người, chứ không phải công nghệ. Đây là vấn đề nhân học chứ không phải công nghệ học.”

Một văn kiện có sức ảnh hưởng rộng lớn và lâu dài

Đối với Pariser, Thông điệp Magnifica humanitas xuất hiện đúng thời điểm: “Trong khi các cuộc thảo luận về AI ngày càng gia tăng, tôi nghĩ nhiều người hiện nhận ra rằng đây không chỉ là sự thổi phồng hay một bong bóng nhất thời; đang có điều gì đó thực sự quan trọng diễn ra.”

Ông nói: “Một mặt, Thông điệp hướng đến những người đang xây dựng công nghệ này; nhưng mặt khác, nó cũng hướng đến đông đảo những người đang nhận ra công nghệ này sẽ tác động sâu rộng thế nào đến tương lai cuộc sống của tất cả chúng ta.”

Các cơ quan truyền thông trên khắp thế giới đã viết về Thông điệp của Đức Giáo hoàng, và Pariser xác nhận rằng văn kiện này đang được thảo luận rộng rãi trên mạng, trong các cộng đồng và giữa các nhà phát triển AI cũng như các chuyên gia công nghệ.

Trong tuần Thông điệp được công bố, Pariser cho biết đây là “một trong những chủ đề được thảo luận nhiều nhất trong hầu hết mọi không gian công nghệ” mà ông tham gia. “Mọi người đang chú giải, thảo luận, phân tích và tranh luận về văn kiện này.”

Pariser nhận định đây là “một cách thức xuất sắc và hiệu quả” để giúp mọi người thực sự suy nghĩ và suy tư về các chiều kích đạo đức và thiêng liêng của AI cũng như sự phát triển của nó.

Ông cũng nhấn mạnh rằng, do những chủ đề mà văn kiện đề cập, ông tin đây sẽ là “một văn kiện có giá trị lâu dài.”

Pariser nói: “Trong văn kiện này có rất nhiều điều quan trọng và soi sáng vấn đề. Có thể chúng chưa trực tiếp liên quan đến một số người vào hôm nay, nhưng có thể sẽ liên quan vào ngày mai hoặc trong tương lai.”

Một AI gắn kết con người thay vì chia rẽ họ

Đức Giáo hoàng Lêô XIV mở đầu Thông điệp bằng cách nhấn mạnh rằng, khi nói đến trí tuệ nhân tạo, nhân loại đang “đối diện với một lựa chọn mang tính quyết định: Hoặc xây dựng một Tháp Babel mới, hoặc xây dựng thành đô nơi Thiên Chúa và con người cùng cư ngụ.”

Pariser cho biết ông đánh giá cao hình ảnh Tháp Babel như một “lời nhắc nhở về những nguy cơ của sự kiêu ngạo và việc con người vượt quá giới hạn trong những gì mình tạo dựng”, đồng thời nhận xét rằng hình ảnh này cũng nhấn mạnh “sự cần thiết phải bảo vệ những gì làm cho con người trở nên đặc biệt, độc đáo và bảo vệ sự đa dạng phong phú của chúng ta như một cộng đồng nhân loại.”

Theo Pariser, khi nói về AI, “Đức Thánh Cha không cho rằng chỉ có hai lựa chọn là dừng lại mọi thứ và quay về quá khứ hoặc tiếp tục tiến lên”, nhưng đúng hơn là “chúng ta phải lựa chọn cách mà chúng ta muốn AI phục vụ mình.”

Theo cùng hướng suy nghĩ đó, Pariser nhấn mạnh rằng AI có thể mang nhiều hình thức khác nhau: hoặc là “một AI mang tính xã hội giúp kết nối con người”, hoặc là “một AI ký sinh thu hút sự chú ý của con người và bào mòn các mối tương quan của họ.”

Pariser nói tiếp: “Một ví dụ đơn giản là khi bạn cảm thấy cô đơn, chatbot có thể nói: ‘Tôi sẽ là bạn của bạn’, hoặc cũng có thể nói: ‘Cách để kết bạn là tham gia một nhóm cộng đồng địa phương; đây là một số nhóm gần bạn phù hợp với sở thích của bạn’. Tôi nghĩ hai cách tiếp cận này dẫn đến những hướng đi rất khác nhau về tác động đối với xã hội.”

Pariser nhấn mạnh rằng nhiều người cảm thấy “bất lực” trước AI, nhưng ông khẳng định công nghệ này “vẫn còn ở giai đoạn rất sớm”, vì thế chúng ta vẫn có thể định hình tương lai của nó.

Ông suy tư: “Không có lý do gì khiến công nghệ này không thể giúp ích cho con người”, kể cả trong việc giúp họ phân định nội dung nào trên Internet là đáng tin cậy hay không.

Theo ông, đây là vấn đề của “động lực và lợi ích”: “Nếu chatbot của bạn hoạt động vì lợi ích của bạn và muốn phân tích những gì xuất hiện trên màn hình để giúp bạn biết nguồn gốc thông tin, điều gì có cơ sở đáng tin và điều gì không, thì điều đó hoàn toàn khả thi. Nhưng nếu nó hoạt động vì lợi ích của một người khác muốn gây ảnh hưởng đến bạn, khiến bạn tin vào điều gì đó hoặc củng cố những niềm tin sai lầm của bạn, thì điều đó cũng rất dễ xảy ra.”

Pariser nhấn mạnh: “Nhiệm vụ của chúng ta với tư cách một xã hội là quyết định cách thiết kế, sử dụng và đặt chúng vào những bối cảnh phù hợp.”

Bắt đầu nắm quyền chủ động

Trong Magnifica humanitas, Đức Giáo hoàng Lêô XIV cũng nói đến việc “giải trừ vũ khí cho AI”, tức là “giải thoát nó khỏi tâm thức cạnh tranh mang tính vũ trang” và ngăn chặn việc nó thống trị nhân loại.

Pariser đồng ý rằng AI đang được phát triển trong “một bầu khí cạnh tranh kinh tế khốc liệt và tối đa hóa lợi nhuận theo chủ nghĩa tư bản.”

 “Từ mạng xã hội và từ nhiều kinh nghiệm khác với công nghệ, chúng ta biết rằng khi người ta chỉ tối ưu hóa vì lợi nhuận kinh tế, điều đó thường gây ra những tác động rất có hại cho con người và cộng đồng.” Ông nhấn mạnh, đồng thời cho biết thêm rằng: ông đánh giá cao việc thông điệp của Đức Giáo hoàng đã nêu bật điểm này.

Pariser cũng lưu ý rằng, khác với mạng xã hội vốn phụ thuộc nhiều vào quảng cáo như mô hình kinh doanh, các công ty AI đang tìm kiếm doanh thu theo những cách khác; chẳng hạn Anthropic đang tập trung vào khách hàng doanh nghiệp.

Pariser nhấn mạnh: “Ở đây còn rất nhiều không gian để định hình mọi thứ theo hướng khác, nếu chúng ta có thể vượt qua cảm giác bất lực và bắt đầu chủ động nắm quyền kiểm soát.”