AI không chết, và đó chính là điều tạo nên sự khác biệt

Tác giả: Louis J. Cameli

Dom Bảo Lộc biên dịch

TGPSG/NCR -- Triết gia Martin Heidegger từng diễn tả sự hiện hữu của con người bằng khái niệm Sein zum Tode, nghĩa là "hiện hữu hướng về cái chết" (being toward death). Theo tư tưởng của Heidegger, sự hiện hữu của con người được định hình và giới hạn bởi tính hữu hạn của chính mình. Cuộc sống luôn vận động tiến về điểm kết thúc.

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) không ngừng mở rộng những khả năng mới với tốc độ chóng mặt, khiến Đức Giáo hoàng Lêô XIV phải lên tiếng cảnh báo về việc sử dụng công nghệ này, tôi chợt nhận ra AI thiếu một điều vốn làm nên nét đặc thù của con người: cái chết.

Dĩ nhiên, con người không phải là những hữu thể duy nhất phải chết. Các loài động vật và ngay cả thực vật cũng có chung số phận ấy. Điều làm nên nét đặc trưng của con người là chúng ta ý thức mình đang tiến dần đến cái chết. Ý thức này có thể dẫn đến nỗi sợ hãi, lo âu sâu sắc trước cảm giác mất mát sắp xảy đến; hoặc, trong những lúc biết đón nhận điều ấy theo hướng tích cực hơn, nó lại thôi thúc chúng ta định hình cuộc đời mình sao cho có ý nghĩa hơn trong quãng thời gian còn lại. Nếu nhìn từ một quan điểm thế tục, không đặt nền tảng trên niềm tin tôn giáo, thì mọi chuyện chỉ dừng lại ở đó. Chúng ta sống, rồi chết và chấm hết. Và trong suốt hành trình ấy, chúng ta luôn ý thức mình đang tiến về phía cái chết của chính mình.

Thế nhưng, trong ánh sáng đức tin, cái chết lại mang một ý nghĩa rất khác.

Hiến chế Mục vụ Gaudium et Spes (Vui mừng và Hy vọng) của Công đồng Vaticanô II đề cập đến mầu nhiệm sự chết, trước hết bằng cách nhìn nhận cách chân thực kinh nghiệm về thân phận hữu hạn của con người: " Con người không những bị hành hạ bởi những đau đớn và sự suy tàn nơi thân xác, mà hơn thế nữa, còn bị dày vò bởi nỗi lo sợ bị tiêu diệt đời đời." (Gaudium et Spes, số 18)

Thế nhưng, một điều tưởng như nghịch thường lại mở ra: chính trong kinh nghiệm sâu xa về sự hữu hạn ấy, con người lại đứng trước Đấng Vô Biên.

Gaudium et Spes số 18 tiếp tục giải thích: “Con người có lý khi khiếp sợ cũng như phản kháng tình trạng hủy hoại hoàn toàn và sự kết thúc chung cuộc của bản thân. Mầm sống vĩnh cửu mà con người mang trong mình, vốn không thể chỉ giản lược vào vật chất, luôn vùng lên chống lại sự chết”.

Khi dám đối diện với những giới hạn thực sự của thân phận con người, chúng ta mới có thể bắt đầu mở lòng trước những khát vọng vô biên của mình. Một mặt, chúng ta biết mình sẽ phải chết; nhưng mặt khác, vẫn luôn mang trong lòng cảm thức rằng hẳn phải có điều gì đó vượt lên trên những giới hạn ấy.

Chính điều ấy mở ra con đường dẫn chúng ta đến với mầu nhiệm đang mời gọi con người bước vào một sự hiệp thông vượt trên thân phận phải chết của kiếp người, thậm chí vượt xa cả những khát vọng của chúng ta. Hiểu cái chết theo cách ấy sẽ định hình lại cách chúng ta hiểu về chính mình, về thế giới và về tương lai. Chính ý thức về thân phận phải chết ấy khai sinh một sự khôn ngoan mà không một hệ thống trí tuệ nhân tạo nào có thể tạo dựng được.

Cảm thức về cái chết đang đến gần, về sự hiện hữu luôn hướng về cái chết (Sein zum Tode), theo ta suốt cuộc đời. Nhà thần học Johannes Baptist Metz diễn tả điều này bằng khái niệm “sự nghèo khó trong tinh thần” (poverty of spirit), một nền tảng thiêng liêng giúp con người phó thác cho mầu nhiệm vô biên đang mời gọi mình. Ngược lại, nếu tìm cách trốn chạy chính thân phận của mình và phủ nhận cái chết, chúng ta chỉ càng bị nỗi lo âu ám ảnh.

Chỉ con người mới biết trăn trở trước cái chết, nỗi sợ hãi, những căng thẳng nội tâm, niềm khát vọng và mầu nhiệm. Chính những thao thức ấy đã khơi nguồn cho sức sáng tạo của văn chương, âm nhạc và nghệ thuật. Đó cũng là nền tảng nhân bản cho hành trình thiêng liêng của chúng ta. Chỉ con người mới có thể cảm nhận và thấu hiểu những điều ấy từ kinh nghiệm nội tâm của mình.

AI có thể biết rất nhiều điều, nhưng không thể biết những gì mà chúng ta, những con người hữu hạn và mỏng giòn, đang trải nghiệm. Không có nỗi thao thức hiện sinh trước cái chết đang chờ đợi trong tương lai, sẽ không có niềm hân hoan tột độ, không có sự phó thác, cũng không thể đi vào sự hiệp thông sâu xa với tình yêu vô biên. Qua những kinh nghiệm đầy thử thách về thân phận phải chết, chúng ta học hỏi và đạt đến sự hiểu biết theo những cách mà không một cỗ máy nào có thể tái tạo được.

Trong Thông điệp Magnifica Humanitas, Đức Giáo hoàng Lêô XIV không hoàn toàn phủ nhận trí tuệ nhân tạo, bởi công nghệ này mở ra nhiều triển vọng quan trọng trong y học, khoa học và nhiều lĩnh vực khác. Nhưng ngài kêu gọi sử dụng AI với sự khôn ngoan và chừng mực, trên nền tảng tôn trọng tính thánh thiêng của phẩm giá con người. Nếu nhân loại có thể thiết lập những giới hạn và cơ chế kiểm soát hữu hiệu, AI có thể trở thành một công cụ giúp giải phóng chúng ta khỏi những công việc nặng nhọc, đơn điệu và lặp đi lặp lại trong cuộc sống.

Và biết đâu, nếu được sử dụng theo hướng tốt đẹp nhất, AI có thể giúp con người tập trung hơn vào điều cốt lõi của việc làm người: sống đúng với phẩm giá con người và theo đuổi chân lý, một chân lý đem lại cho chúng ta lý do để sống, và thậm chí cả lý do để sẵn sàng chết vì nó.